Dúbidas do galego

Arquivo para a categoría “castelanismos”

Rato

O outro día recibín un whatsapp inquietante: “Teño un rato morto”. Nos 30 segundos que pasaron até a chegada da segunda mensaxe pensei: Como puido coarse un rato nun coche? Por que o ten consigo? A mensaxe era dun amigo meu que viña de Vigo co que quedara unha hora e media despois para parolar. Aínda sen desvelar o misterio do rato morto, chegou a conclusión da frase: “Podes quedar antes?” Nin roedor nin funeral. O tal rato morto era simplemente un anaco de tempo libre imprevisto.

A palabra rato en galego ten varias acepcións. A máis común é a de substantivo que define un pequeno roedor da familia dos múridos de rabo longo e delgado. A partir do animal hai significados metafóricos como rato de biblioteca ou rato de sacristía. Por semellanza co animal, rato tamén define na lingua común varias especies de peixes e coñécese como rato de muíño ou rata de auga un roedor cuxo nome científico pode ser arvicola terrestris ou arvicola amphibius, semellante ao castor e que nalgúns lugares recibe o nome de aguaneira.

Para quen teña curiosidade enciclopédico, recoméndolle que lea a definición de rato do Eladio, o único dicionario con esa vocación que de momento existe na nosa lingua.

Rato ou punteiro é o dispositivo electrónico que ligado a unha computadora permite o desprazamento análogo dos nosos movementos sobre el mediante un cursor na pantalla. En orixe o nome de mouse en inglés tivo a ver pola semellanza coa forma do animal. Hoxe en día tamén recibe tal nome incluso o trackpad, a superficie situada polo xeral na parte máis próxima ao usuario nun ordenador portátil que permite dirixir co movemento dos dedos o devandito cursor. Na lingua mariñeira, un rato é unha pedra afiada que corta as amarras.

Como adxectivo, un rato pode definir unha persoa que rouba mais en tempos tamén definiu persoas con dentamia prominente ou pequeno tamaño, no físico, ou esguías e pouco sociables, no psicosociolóxico. É posible que algún destes significados, a través de alcumes, se convertese en apelido. A día de hoxe lévano 18 persoas en Galicia, repartidas entre Verín e Vigo.

Un matrimonio rato é aquel non foi consumado. Parece ser que provén dunha acepción do adxectivo rato (hoxe en desuso) equivalente a confirmado. Nesa figura legal do dereito civil buscábase subliñar que ese matrimonio fora celebrado con garantías legais e de xeito lexítimo pero que ao non se dar sexo entre os contraentes podía ser anulado pola xustiza canónica.

O que non é en galego un rato é un espazo de tempo, polo xeral curto aínda que indeterminado. Ese castelanismo, cada vez máis estendido, substitúe formas propias como pedazo, anaco, intre, momento, bocado, tempo, tempiño… “Teño un tempiño morto”, debeu dicirme o meu amigo para non crear en min tanto misterio co conto do rato.

Sobre o uso de rato en castelán e galego (neste caso mellor dito, brasileiro) aínda me pasou unha anécdota. Eu teño familia en São Paulo. Cando a fun visitar por primeira vez, no 1998, aínda vivía un primo meu que se chamaba Rodrigo e que vivira unha tempada longa en Andalucía. Como quería recordar comigo aqueles tempos, sempre me falaba en andaluz, con moita graza. E claro, o rato saía na conversa ás veces. En canto falaba comigo, os seus amigos paulistas intentaban comprender que me falaba. Un deles meteuse no medio do parrafeo e dixo moi incomodado: “Rato, rato, rato. Quem é rato cá, quem? Ratos vocês que tão aí com esse papo furado que nem os ratos, fru-fru, fru-fru”. O Rodrigo explicoulle que era un rato en Málaga pero aínda así o home non quedou conforme de todo.

Cuna, pañais, sonaxeiro

Non son moi orixinal ao recordar que a liña máis feble do galego actual é a da súa transmisión familiar. Vouvos dar o exemplo da miña familia. Os meus avós da Maraña tiveron seis fillas e un fillo, loxicamente todos eles galegofalantes. De todos os curmáns, catorce en total, só tres falamos o tempo todo en galego; outros tres vano alternando e os oito restantes son castelanfalantes. Todos os meus curmáns segundos (teño cinco que xa falan) son monolingües.

Como símbolo desa perda, un dos campos léxicos máis danados da nosa lingua é o da infancia. Neste artigo explicamos como chamarlles a moitos obxectos relacionados cos bebés en galego.

A miña nai chámalle cunas ás que se compran e berces aos que se facían antigamente nas casas. Seguindo o clásico esquema de diferenciar as cousas modernas (en castelán) das vellas (en galego), moitas persoas perden o vínculo entre a palabra tradicional e o obxecto que mercan na tenda.

Amais de berce e berzo, en galego podemos usar rolo e barrelo cando no deseño da camiña do bebé se favorece que abanee con facilidade. De aí o verbo arrolar, que significa abanear o berce suavemente para facilitar que adormeza.

Por certo, en galego facer durmir exprésase a través do verbo adormentar ou adurmiñar: “Adormentei a nena; xa podemos cear”.

Pañal é un castelanismo, tan estendido que incluso hai quen o usa co plural propiamente galego (pañais) e practicamente desaparecido na fala popular. En galego debemos dicir cueiro. Ás veces úsase a palabra en plural porque antigamente os pequechos levaban máis dun cueiro. Agora, cando o 90% dos que se usan son dun só uso, é máis conveniente usar a forma en singular. “Ese cueiro garda un segredo ben fedorento”.

Outra palabra do vocabulario dos bebés pertencente á lingua española pero moi xeneralizada entre os galegofalantes é sonajero. De feito, a idea de facer este texto veume cando o outro día escoitei dicir sonaxeiro, durante unha conversa na que un pai primeirizo quería requintar o seu galego. En realidade, no noso idioma ese instrumento que fai barullo e distrae as crianzas debemos chamalo axóuxere ou ruxerruxe.

O cochecito en galego recibe o nome de carro ou carriño de bebé. A silla, loxicamente, debemos chamala cadeira.

Nalgúns outros casos, a palabra habitual en galego aínda que admitida substituíu a forma tradicional, que resiste en ámbitos reducidos. Eis o caso de biberón, galicismo admitido en galego pero de moi recente uso. Tanto a miña familia de Arbo coma a miña familia da Limia usan aínda mamadeira. “Esa botella váleme para facerlle unha mamadeira para os años”. “Ese reprís que ten teu fillo pasáchesllo ti pola mamadeira”. É unha palabra en perigo de extinción, así que se vos presta, usádea.

O dicionario da RAG admite chupete aínda que logo aplícalle á palabra chupeta algúns significados que obviamente derivaron do acto de chuchar esa bocadiña de goma. Dicionarios como o Estraviz recoñecen a palabra chupeta e non chupete. Eu penso igual. Sempre escoitei chupeta entre os galegofalantes e xa nos dicionarios históricos aparece chupeta como sinónimo de hábito de fumar, nunha clara ampliación do vicio de chuchar que teñen as crianzas.

Amamantar é un castelanismo. As formas galegas son amamentar e aleitar. “Non aleitei ningún dos fillos”. Tamén se pode usar a perífrase dar de mamar.

Seguro que coñecedes moito máis vocabulario do mundo dos bebeciños ou naipelos, que é outro nome que se lles pode dar aos meniños de peito ou lactantes. Xa sabedes que este blog sempre se enriquece coas vosas contribucións.

Guisantes e calabacíns

Aínda que teño unha nula habilidade para calquera traballo manual, coma todos os torpes, teño curiosidade e fascinación por todas as artes que requiren da destreza tanto coma da cabeza. Desde hai anos, a admiración polos labregos foi en aumento. Por suposto que participei en vendimas, incluso na colleita da pataca ou en tarefas ben ingratas como empillar vides, librar cortes de esterco, dar sulfato ou ir buscar leña pero a miña sempiterna alerxia ao pole e esa incapacidade manifesta para enrestrar máis de dúas cebolas libroume de facer eses labores decontino. Pero si sigo o calendario da sementeira e dáme moita ledicia papar das leitugas, amorodos ou tomates que a miña muller Eva cultiva no seu metro cadrado de abundancia, ao pé da casa.

A semana pasada uninme a un grupo no facebook que espalla e coordina as experiencias da agricultura ecolóxica en Galicia. Hai moita xente nova retornando á terra. Hai moita xente cun vocabulario deturpado para eses produtos da terra. Hoxe imos falar de horta, dos nomes galegos da horta.

Un castelanismo que está gañando moito terreo (nunca mellor dito) ultimamente é o de guisante. En galego temos varias opcións propias para definir esta leguminosa. A máis común é chícharo pero hai outras. Podemos empregar perico, ervello, ervella ou ervilla. “O puré de ervillas é deses pratos que só se aprecian cando tes máis de quince anos”.

Na horta óese moito falar de calabacín. Loxicamente, tamén é un castelanismo. Construído a partir do tamén castelanismo calabaza, en galego denomínase cabaciña, a partir de cabazo ou cabaza.

É difícil tamén que non oiades dicir puerro (ás veces pronunciado poerro). A forma galega obvia é porro ou allo porro. O castelán ajete denominámolo allo tenro e as cebolletas son en galego cebolas tenras.

Xa falamos no seu día dos feixóns verdes. Outras variedades desta leguminosa son os tirabeques. Sen saírmos dos legumes, diremos lentellas, non lenteghas nin lentexas e garavanzos.

Os boniatos coñécense en galego como batatas e a palabra verza escríbese en galego con v. Dos canónigos tamén xa fixemos un artigo. Tamén da rúcula. Outra herba que lle presta ás ensaladas é a alfábega, que tamén se pode dicir albaca ou alfabaca.

Aínda que ás veces escoitei dicir maís, en galego debemos dicir millo, milleiro ou maínzo cando falemos do cereal das mazarocas ou espigas amarelas (non mazorcas nin mazurcas).

En galego, a figueira dá figos e béveras, non brevas. A árbore que dá cereixas non é un cereixo senón unha cerdeira (tamén se pode empregar cereixeira). As ciruelas castelás son ameixas en galego aínda que segundo a variedade poidan levar algún apelido: cirola, fatón, claudia…

Agora pousade o punteiro cabo do ordenador e saíde á fresca que están os xardíns perfumados de aroma de glicinia, a flor máis efémera da primavera galega.

 

Pasarrúa

Pasarrúa é un calco do castelán pasacalle. Alertados pola presenza desa calle inequivocamente castelá hai quen decide “galeguizar” a palabra traducindo ese termo por rúa. En realidade, esta forma é unha castrapada que debemos evitar.

O dicionario da Academia Galega recomenda adoptar o castelanismo pasacalle coa seguinte definición: “Marcha popular de ritmo moi vivo tocada nas rúas por unha banda ou charanga”. Deben considerar os académicos que ese ritmo é relativamente moderno nas nosas celebracións de rúa e polo tanto cómpre adoptar unha palabra estranxeira para definir tal práctica. Mais a pouco que investiguemos decatarémonos de que Galicia non era precisamente un lugar silencioso e inimigo das festas. Hai varias delas moi ben documentadas desde a Idade Media, celebracións urbanas nas que se cantaba e se bailaba. As rúas sempre foron escenario de música e alegría.

E turrando da palabra rúa chegamos á ruada. E lemos a definición do propio dicionario da RAG: “1. Reunión de xente, polo xeral pola noite, para divertirse con cántigas, bailes etc. 2. Percorrido que fan os mozos polas rúas bailando e botando serenatas”. Tamén aparece a palabra no Estraviz; velaquí unha das acepcións: “Diversión de xente que se reúne na rúa para cantar, bailar, etc.”

Se recorremos aos dicionarios históricos, vemos que a forma pasacalle non aparece en ningún deles. Pola contra, ruada co significado de festa, si, practicamente en todos os volumes publicados nos séculos XIX e XX. Coma case sempre, o Eladio é o máis “enciclopédico”. Amais de referir unha posible orixe prehistórica da ruada, reproduce unhas estrofas dunha sonata popular e subliña, como foi costume noutros lexicógrafos, o carácter aldeán da ruada.

Podemos concluír que nas acepcións de pasacalle e ruada coinciden o ambiente de festa, a presenza de música e o ritmo alegre que invita ao baile. Cal é a diferenza? Principalmente a presenza dunha banda ou charanga, que non se fai precisa na ruada mais si no pasacalle. É que as charangas ou bandas non participan do clima espontáneo de festa? Non son a meirande parte das veces grupos non profesionais conformados por veciños?

Entón, por que non estender un tantiño namais o campo léxico da ruada e evitarmos así ter que empregar un castelanismo? Coido que a palabra ruada, claramente galega e amplamente implantada na fala viva e literaria debería utilizarse en todos os contextos e deixarmos a un lado o castelanismo pasacalle.

 

Tipo de interese

A linguaxe bancaria está ben afastada do galego, coma todos os espazos de dominio social e económico. O uso por parte das entidades que operan en Galicia (desde hai anos só existe unha caixa propiamente galega, a Caixa Rural) é no mellor dos casos litúrxico, habitualmente subordinado ao castelán, con erros ortográficos, cun desprezo tácito cara á nosa lingua e cara aos seus clientes que a usan. Só hai que observar as dificultades para operar en galego nas súas páxinas de banca electrónica ou achegarse ás oficinas.

Non é por aburrir con anécdotas pero recordo cando hai ano e medio fun pagar o meu primeiro recibo do aluguer á oficina de Abanca (daquela aínda Novacaixagalicia). A muller que me atendeu díxome que era de fóra, que non sabía escribir en galego, que por favor lle anotase nun papel como se escribía aluguer. Mentre eu estaba a facer a nota, un compañeiro seu, ese si galego, apartouna do ordenador, e acabou o trámite poñendo un sonoro alquiler. Vin o papel e pedinlle que o puxese en galego. El, sen perder o sorriso e o rotacismo ourensán, díxome. “Ahora ya te está. Si quieres modificarlo, tienes que hacer cola”.

Ese mes pasou así pero ao seguinte fixen forza para que me atendese el. Cando lle paguei, insistinlle en que puxese aluguer, “así en galego que nos entendemos todos”. Requichou o fociño e non protestou. Ao ver a folla impresa vin que puxera un fabuloso “Aluger Xulio 2013”. Xa nin protestei; emigrei cara á banca pola internet.

Que lles imos pedir aos traballadores cando os directivos descoñecen a lingua. Abanca vén de mudar o servizo de venda de entradas pola internet. Antes chamábase Servinova, agora Ataquilla. Como expliquei aquí, taquilla é un castelanismo, por suposto moi implantado, pero substituíble.

Na lingua bancaria, hai algúns castrapismos que debemos evitar. O máis común é tipo de interese, calco de tipo de interés. En galego, interese define, segundo o dicionario da Academia Galega: a actitude de ánimo de quen dirixe a súa atención ou se inclina cara a algo ou a alguén. Circunstancia ou calidade pola cal unha cousa esperta curiosidade, chama a atención ou resulta importante para algo ou alguén. Aquilo que convén ou pode beneficiar a alguén, en particular á persoa que realiza a acción.

A palabra galega para falar da cantidade de diñeiro, expresada normalmente en porcentaxe anual, que produce un capital prestado, falamos de tipo de xuro. “O gran negocio da banca após a crise é comprar o diñeiro a xuro cero no Banco Central Europeo e emprestárllelo logo a un tipo do 1,5% aos Estados da UE”.

Xuro tamén define a cantidade de diñeiro que rende un capital. Neste caso úsase normalmente o substantivo en plural. “Cos xuros que lle rende a herdanza da avoa gaña un salario mensual ben xeitoso”.

Nese caso tamén podemos usar as palabras rédito e beneficio. O verbo que define o crecemento do capital é render mais tamén rentuar. Esta palabra, moi viva na fala popular, non aparece no dicionario da RAG mais si noutros, caso do Estraviz. “Non paga a pena ter o diñeiro no banco, vendo o que rentúa”.

No VOLG (que define o léxico admitido na lingua estándar) advírtese de que o verbo ingresar non se pode utilizar co significado de engadir diñeiro a unha conta bancaria. Como substituto recomenda depositar. Mais na meirande parte dos dicionarios si aparece ingresar no contexto bancario polo que podemos considerar tal verbo como plenamente correcto.

Tampouco aparece tanto no VOLG coma no dicionario da RAG a palabra libreta, polo que deberiamos mudar o nome de libreta de aforro. Mais o feito de existir livreta en portugués fainos propoñer que se inclúa como forma correcta en galego xunto a caderno ou caderneta. “Era habitual que os padriños lles abrisen aos afillados logo do bautismo unha libreta (ou caderno ou caderneta) na caixa para que fosen aforrando. A maioría desas contas quedaban comestas por mor das comisións que cobraban os bancos, esquecidas polos seus beneficiarios”.

Só por recordar outras palabras galegas da lingua bancaria, diremos investir e investidor no canto de invertir e inversor; renda no canto de renta e rendible no canto de rentable.

Alzacuello

Foi Marcos Peña, seguidor da páxina do ‘Dúbidas’ no Facebook, quen me descubriu o tema deste artigo. Agradézolle que me preguntase. Non reparara nunca en que esta palabra non ten unha forma galega estendida. E é lóxico: nela danse dous factores para que o castelanismo triunfe: é do campo semántico da relixión e mais do da roupa.

O alzacuello define en castelán unha fita de tea endurecida que, cinxida ao colo, obriga a levalo erguido. Tamén, xa mais especificamente, unha fita solta de tea endurecida ou de material ríxido que se cinxe ao colo, propia do traxe eclesiástico.

Alzacuello primeiro definiu calquera peza de tea dura ao redor do colo e logo, ao desapareceren do repertorio téxtil “civil” esas pezas de merzaría, o significado quedou restrinxido ao traxe de cregos e demais sacerdotes cristiáns.

Por este motivo, en galego podemos usar a palabra colariño. Aínda que no dicionario da RAG non aparece o significado de fita de tea endurecida que vai no pescozo, si o definen deste xeito tanto o Estraviz coma o Franco Grande, entre outros. Aínda que a ausencia de colos endurecidos na vestimenta normal quizais fai innecesaria a precisión, simplemente con engadir “de crego” ou “eclesiástico” queda claro a que nos referimos. “Os traxes que Bruni deseñou para o Vaticano son tan elegantes que se non for polo colariño da camisa nin sabías que os vestían curas”.

O Estraviz aínda nos dá outra posibilidade: cabezón. Esta palabra xa aparece no Dicionario da RAG (1913-1928) co significado de “parte dalgúns vestidos que rodea o pescozo”. O colariño de crego, como pode verse nos traxes dos sacerdotes luteranos, nin sempre foi como agora polo que é normal pensar na semellanza entre o formato propiamente clerical e outros modelos de gola que servían para destacar a parte do pescozo. “O cabezón dos pastores anglicanos é máis ancho e vai por completo á vista”.

 

 

Olvido

Olvidar é un castelanismo. A forma correcta en galego é esquecer aínda que na lingua viva estea moi presente estoutra forma.

No galego medieval existiu unha forma obridar, que deu en castelán olvidar, mais perdeuse co tempo en favor de esquecer. As dúas formas proceden dos verbos latinos oblitare e excadesquere, respectivamente.

En portugués conviven esquecer e olvidar, considerado nesa lingua un dos moitos castelanismos que deixou a dominación filipina no século XVII. En galego, tendo en conta que esquecer é unha forma plenamente autónoma e que a fortaleza de olvidar depende unicamente da diglosia que padecemos, sería conveniente restituír a nosa forma patrimonial, tamén na fala cotiá.

Esquecer é un verbo que se pode construír de dúas maneiras: verbo + obxecto directo ou frase subordinada: “Esquecín o bolso na túa casa”; “esqueceu dicirche que pasarei a noite aquí”  ou verbo + pronome +preposición de +obxecto directo ou subordinada. “Esquecinme do bolso na túa casa”. “Esqueceuse de dicirche que pasarei a noite aquí”.

Nalgunhas zonas empregan a forma esquencer. A norma considera esta variación un dialectalismo. Os habituais deste blog xa saben que considero esa clasificación errada polo que aqueles que a usedes dese xeito podedes estar tranquilos: esquecer é tan galego coma esquencer.

O substantivo derivado de esquecer é esquecemento. Esquezo sería un calco do castelán olvido e polo tanto alleo ao noso idioma.

Loiras, castaños, rubias, morenos, roxas e viceversa

Non vai falar este artigo de programas de televisión; só de cores de pelo. En galego temos un vocabulario propio para definir o abano cromático que acotío se encontra na cabeleira humana e animal pero desde hai uns anos, por mor da influencia do castelán, xurdiron dúbidas ou incluso malos usos que condenan ao esquecemento as formas propias.

Rubio: O meu pai é o Rubio de Cequeliños. Tamén lle chaman o Paxariño pero ese é un alcume que herdou do meu avó Antonio, que seica pasaba o día a asubiar. Meu pai hoxe está careco e os pelos que lle quedan están brancos coma a neve. Mais en tempos tiña o pelo dourado. O meu pai non era rubio, en definitiva. Porque o adxectivo rubio en galego define as persoas co pelo avermellado ou ben cunha cor que oscila entre o dourado e o acastañado. Esta é a cor ideal para traducir o castelanismo pelirrojo. No caso dos animais, o pelo rubio é ese ton acastañado vivo, tirando ao vermello, que leva a vaca rubia galega ou algúns cans das razas británicas: settler, cocker, algún golden retriever.

Roxo: Aínda que pode ser sinónimo de rubio, e polo tanto tamén podemos usalo para substituír pelirrojo, a cor roxa tamén pode definir en galego unha tonalidade de vermello máis vivo, tirando á cor laranxa e incluso o cabelo da cor do ouro.

Louro e loiro: Meu pai non chegou a roxo porque o amarelo da súa cabeleira era un dourado máis claro. Para ese ton usamos en galego louro. Esta é a forma máis axeitada para substituír o que en castelán chaman rubio. “La ciudad con más mujeres de pelo rubio de España es Sevilla”. “A cidade con máis mulleres de pelo louro de España é Sevilla”. Segundo o Dicionario da Real Academia Galega, o adxectivo louro tamén define a cor da castaña moi madura, é dicir un matiz do granate. O Estraviz diferencia louro, que en efecto define esa cor escura e brillante de loiro, que viría definir ese dourado ou castaño claro.

Castaño: Eu non herdei o loiro do meu pai; son castaño, en extinción. A cor castaña vén da cor dese froito seco tan común en Galicia, polo que nalgúns contextos podería chamarse tamén louro. Entendo a confusión, nin eu mesmo sei de que cor teño o pelo que aínda non me encaneceu.

Moreno: Neste caso, o adxectivo é igual en galego ca en castelán. No caso do pelo define a cor negra ou castaña moi escura. En canto á pel, é unha forma ampla de referirse a tons escuros.

En resumo, en galego temos catro grandes grupos de cor de pelo: loiros ou louros; roxos ou rubios; castaños e morenos. Os dous primeiros adxectivos equivalen aos castelanismos rubio, pelirrojo/pelirroxo. Este campo semántico considero que é un dos máis danados da nosa lingua. Recuperalo non é doado. Hai tempo que veño propoñendo sen ningún altofalante que a TVG debería producir unha serie infantil cuxos personaxes levasen nomes das cores de noso para impedir que se perdan.

Subasta

En galego non existen nin subasta nin subhasta, tampouco os verbos derivados. En todos os casos pode substituírse por poxa (o verbo correspondente é poxar), aínda que como veremos, nas definicións do dicionario da RAG falta algo de profundidade léxica.

A palabra subasta, en castelán, é moi ampla na fala popular mais non así no dicionario. Define unicamente dous supostos: a venda pública de bens que se fai ao mellor poxador, regularmente por mandato dalgunha autoridade, polo xeral un xuíz. Ou ben: adxudicación que, tamén por poxa, se fai dunha contrata, xeralmente de servizo público e para a Administración.

Cando se fala dunha venda con licitación e poxa, en castelán o correcto é falar de almoneda. En galego existe ese arabismo adaptado á nosa fonética: almoeda. Segundo o dicionario da RAG é unha palabra sinónima perfecta de poxa. Na miña opinión, debería seguirse o criterio xeral de diferenciar a poxa xudicial da poxa comercial.

O portugués define a xudicial como subasta e emprega para a segunda outras palabras, a máis popular leilão mais tamén hasta. En galego, o máis práctico sería circunscribir almoeda á poxa comercial e manter poxa como termo común a calquera das formas dese proceso ou adxudicación no que o prezo vai subindo e baixando. “A almoeda Sotheby’s vendeu un cadro de Van Gogh por cen millóns de dólares”. “O ex presidente do Celta, Horacio Gómez, era un profesional das poxas xudiciais”.

Por que se utilizou (e aínda se utiliza en moitos casos) a forma subhasta en galego? Subhasta é un cultismo. No latín empregábase este termo (sub hasta) para definir o mercado ao mellor poxador por unha tradición militar que marcaba que as lexións, logo de saquearen o botín do inimigo, o puñan á venda debaixo dunha lanza.

A normativa galega prefire poxa, que tamén vén do xeito no que se vendía nos tempos dos romanos. Os obxectos que se ofertaban colocábanse nun podium (un poio, en galego, un banco de pedra arrimado a unha parede ou un valado).

 

 

Fastidio

En galego non existen nin fastidio nin fastidiar(se). As formas propias para este substantivo e verbo serían fastío e enfastiar(se).

Fastidio é unha palabra comodín en castelán. O verbo fastidiar de feito úsase como forma eufemística para joder. Mentres que tradicionalmente viña significar aburrimento (igual que a forma patrimonial castelá hastío), hoxe en día úsase en calquera contexto no que sexa preciso substituír un verbo que se considera vulgar: hay que fastidiarse, pues te fastidias, fastídiate…

En galego non podemos calcar este modelo xa que na nosa lingua existen outras formas substitutivas de foder, por exemplo amolar. Non é que enfastiar ou fastío non poidan utilizarse nestes contextos senón que é conveniente non abusar para non convertermos estas formas nun simple comodín. “Me fastidió el lunes aquella llamada”. “Amoloume o luns aquela chamada”.

Fastío é, en orixe, un substantivo relativo ao aburrimento ou ao cansazo. “Oír aquel profesor non sei se é un fastío ou un suplicio”.

Tamén podemos usalo para definir a repugnancia por unha comida. “É superior a min, danme fastío todos os mollos verdes”.

O verbo enfastiar debémolo utilizar neses contextos concretos. “Os nenos enfastíanme. Só os dou aturado uns poucos minutos”. “Como non ía enfastiarme a comida ver como recollía do chan o bisté e o seguía comendo tan tranquilo no prato?”.

Como traducirmos esas frases feitas do castelán? O idóneo é respectar a forma foder e lembrar que moitas son traducións do castelán. A famosa: hai que foderse é en realidade unha forma que substituíu o tradicional “Fódase!”.

Para “no te fastidia” debemos centrar o significado: é unha enfatización para facer notar a nosa desgana ou desagrado por algunha cousa. Amais do “non te amola”, existen outros xeitos no galego: non me fodas, érache boa, home vai… Seguro que na vosa casa ou na vosa comarca sentistes falar moitas veces de frases feitas perfectas nestes contextos.

Navegación de artigos