Dúbidas do galego

Arquivo para a categoría “Neoloxismos”

Impago

O neoloxismo impago cóase acotío no galego escrito e falado por influencia da linguaxe dominante nos medios de comunicación. Coa crise aumentou o número de demoras no pagamento e estendeuse de vez tanto o substantivo impago coma o adxectivo impagada-o. A palabra é relativamente nova no castelán. Admitiuna a RAE no 2001.

En galego debemos substituír impago por algunha locución: falta de pagamento ou non pagamento, principalmente. O adxectivo podémolo mudar por non pago ou pola locución sen pagar.

Hai unha forma propia para a forma verbal de non pagar: deixar a deber, que pode ser útil para construír traducións de frases que conteñan impago e impagado. “Las empresas que más aumentaron las facturas impagadas son las que tienen menos de cincuenta empleados”. “As empresas que máis aumentaron as facturas que deixaron a deber son as que teñen menos de cincuenta empregados”.

Si que existe no noso idioma o adxectivo impagable/impagábel. Ten dous significados: aquilo que non se pode pagar ou ben a calidade de algo que ten un valor sentimental ou histórico que non se pode traducir nunha cifra. “O que se perde no monte con cada incendio é impagable”.

Canónigos

Nos últimos anos houbo unha revolución verde e silenciosa. Non falo da primavera árabe senón do cambio brutal na confección das ensaladas. Pasamos do sota-cabalo-rei (leituga, tomate e cebola) a unha biodiversidade no prato que se manifesta en forma sabores e cores e texturas diferentes, nun reto constante á imaxinación. Mais como pasa en todas as épocas de transición, tras unha tempada na que alborexaban nas ensaladas desde lentellas a morangos; desde repolo cru a pasas, o gusto maioritario foise decantando por algunhas “estrelas” das ensaladas do século XXI. O tomate cereixa (ou cherry), a rúcula e os canónigos viñeron para ficar.

Este non é un blog de cociña, así que quero referirme á palabra canónigos. Como falar dela en galego?

É esta unha palabra rara. A Academia Española non a admite, nun dos poucos despistes na actualización dos usos sociais aos eruditos. Así que falar de canónigos en castelán é incorrecto, a non ser que nos refiramos aos membros dalgunha das estruturas eclesiásticas que contan con esta figura, principalmente os cabidos das catedrais.

Mais, curiosamente, no portugués admítese esta palabra, que se considera castelanismo de recente incorporación. Como se coce isto? Menos mal que este vexetal se come cru.

Os canónigos, cuxo nome científico é valerianella locusta, non tiveron presenza na nosa agricultura tradicional. Polo tanto, dunha maneira ou doutra, teremos que recorrer a un estranxeirismo para os definir. A miña proposta é admitir canónigos. É un neoloxismo facilmente recoñecible que non pelexa nin domina unha palabra propia.

Nalgún escrito da Xunta vin herba dos coéngos. É unha tradución algo libre porque en ningún lugar atopei que o nome de canónigos teña que ver cun suposto cultivo feito por estes eclesiásticos senón máis ben que o nome podería vir da forma e abundancia de follas da planta. Algo así como unha metáfora de que esa herba nace e se reproduce tan rapidamente e de xeito tan vizoso como a nómina de cóengos en determinados cabidos.

En Portugal é un vexetal con moitos nomes. Amais de canónigos, coñécese por alface-da-terra, alface-de-coelho e alface-de-cordeiro. Calquera destes nomes podería servir (algún deles é tradución da forma inglesa, caso de lamb’s lettuce (leituga de año). Mais anos despois da xeneralización do nome castelán, substituír unha palabra foránea por outra é gastar pólvora en salvas. Mellor gardar os folgos para recuperar palabras propias que sobreviviron centos de anos e arestora están a piques de desaparecer.

Maracuxá

Os maracuxás chegaron antes á porta da casa da miña avoa Carme que aos dicionarios de galego. Cousas do tránsito mundial de sementes e persoas e da resistencia das plantas. Os maracuxás de Cequeliños, cóntovos, son algo máis picantes ca os brasileiros e teñen unha casca brillosa que converte as súas parreiras nunha especie de árbore exótica de Nadal anticipado, coas boliñas dos froitos a estrelecer cunha pinguela de orballo.

Aínda que a palabra non estea no VOLG, diferentes expertos consideran que a escrita correcta para o froito e a súa árbore é maracuxá. Pronunciaremos ese -xa cun fonema prepalatal fricativo xordo (o que usamos en palabra como xabrón ou paxaro).

O maracuxá recibe en castelán o nome maracuyá ou fruta de la pasión e en portugués maracujá. A orixe etimolóxica do termo é tupí, cultura indoamericana que dominou grandes áreas do que hoxe é o Brasil, desde o Amazonas até o actual São Paulo. Os tupís aínda forman parte da cultura brasileira grazas a un bo número de palabras que conseguiron trasladar ao portugués e no sudeste do país son moitos os habitantes con sangue tupí nas veas.

Pundonor

Cando leo ou escoito a palabra pundonor lémbrome deseguido do Athlétic de Bilbao. Será cousa miña mais sempre recordo falaren os locutores de fútbol desta palabra cando visitaban San Mamés ou os “leóns” facían algunha das súas míticas remontas (eu sufrín como celtista dúas que me deixaran petrificado).

O galego normativo non a admite por considerar que é un castelanismo. O Estraviz e o Eladio si a recollen. O lingüista Benigno Fernández recomenda traducila por creto, unha palabra moi nosa que recolle o campo semántico da honra, da reputación.

En realidade, pundonor é un catalanismo. De punt d’honor, que vén significar algo así como estado honroso ou de plenitude moral e física.

Hoxe é unha palabra case exclusiva do fútbol mais que se beneficiou do espallamento a outros rexistros da linguaxe deportiva. Emprégase para falar dunha actitude que vai máis alá da reputación, que é superior á honra ou ao brío físico. O pundonor é ese estado no que unha persoa saca dos seus adentros o mellor que ten en calquera sentido e llelo ofrece aos demais, sexan compañeiros de equipo, familiares… Falarmos de pundonor é difícil de expresar de calquera outro xeito polo que penso que se debería admitir o seu uso en galego como empréstimo do catalán. Son moi poucas as palabras que nos chegaron desde o rico acervo deste idioma mediterráneo e paréceme inxusto renunciar a un termo tan expresivo.

E xa que falo de palabras catalás, reivindico aquí que o galego admita lletraferit, esa marabilla lingüística que define os que, coma min, somos adictos á palabra escrita. O feminino é lletraferida.

A arroba esquecida e a ambigüidade da internet

Foi o meu admirado Fran P. Lorenzo quen descubriu que a Real Academia Galega, malia ter unha versión na internet do seu dicionario, aínda vive na época anterior ao correo electrónico. Ou iso queremos pensar cando ao calcarmos sobre a definición de arroba nos encontramos con que tal palabra, para a RAG, só define a medida de peso que equivale, segundo as zonas, a unha cantidade que vai desde os 11 aos 15 quilos.

Tempo dabondo pasou como para que o dicionario incorporase o novo significado da palabra. O outro gran dicionario en liña gratuíto de referencia da nosa lingua, o Estraviz, ademais de fixar o valor en quilos dunha arroba (en 25 libras), engade outra acepción: Sinal gráfico @ formado por un a minúsculo envolto nun círculo aberto, usado nos enderezos electrónicos de dominio antes da indicación de dominio. Coido que sobra o primeiro ‘de dominio’.

Este exemplo serve para que me queixe, unha vez máis, da deficiente posta en marcha dixital da que debera ser a principal ferramenta lingüística do noso idioma. Por suposto que o traballo de creación dunha base de datos de miles de referencias ten necesariamente eivas. Mais no caso dun dicionario canónico da nosa lingua estándar, eses erros son demasiados. Hai incoherencias entre os termos aceptados no dicionario e os termos aceptados no VOLG. Nalgunhas definicións faise referencia a palabras supostamente galegas que logo non teñen definición propia ou que incluso aparecen como termos incorrectos.

O propio léxico relacionado coa rede ten unha fada no dicionario da Academia, polo que parece. Poñamos por caso a palabra internet. A pesar de especificar que é un substantivo feminino sen máis, no exemplo práctico que segue a definición a frase escollida é “Hoxe en día pódese atopar en internet información sobre calquera cousa”. Non é unha gralla senón o reflexo dunha postura ambigua sobre a “rede de redes”. Como a palabra vén do inglés e nese idioma non hai xéneros, algúns filólogos ven con bos ollos que non se articule.

A pesar de que na definición da RAG se grafe con minúsculas, na lingua estándar está permitido o uso de maiúsculas ao consideraren os lingüistas que o termo é único e polo tanto debe se considerar como un nome propio. Esta ambigüidade entre o xénero e o uso de maiúsculas/minúsculas é xeral nas linguas do noso contorno.

Persoalmente, recomendo optar pola forma en feminino (a máis usual e aceptada socialmente) e en minúscula porque a única entidade que coñezo que se grafa sen xénero e como nome propio é Deus e moito me malicio que non é unha casualidade ese achegamento ortográfico entre a divindade e o ciberespazo.

Líbero

Non sei se aínda hai equipos que xogan con líbero. Deduzo que nas escolas de fútbol esta figura estudarase, aínda que só sexa na materia da historia deste deporte.

A figura do líbero ten algo de mítica porque define un xogador que aínda estando na defensa, tiña liberdade de movementos, polo que adoitaba dirixir o xogo e incluso chegar á área e rematar á porta. Como líberos xogaron Franz Beckenbauer e practicamente todos os que logo levaron o alcuño de Kaiser.

Hoxe en día apenas hai equipos que xoguen con defensa de cinco (lateral dereito, defensa marcador, líbero, defensa central e lateral esquerdo) e parte das responsabilidades do tradicional líbero forman parte do oficio do pivote defensivo, medio centro defensivo ou medio vasoira, que é como lle chamaban a quen xogaba aí no instituto Castelao do Calvario de Vigo, onde eu estudei o BUP e o COU.

Nos últimos meses a palabra líbero tamén serve para definir unha revista futbolística de excelente feitura e contidos de calidade na que a man de varios galegos se nota e se agradece. Pena que este non sexa o lugar para gabar a valentía dos varios grupos de xornalistas que se lanzaron a facer novos produtos confiando só en que o labor honrado e creativo feito con rigor arrastre lectores, compradores e, polo tanto, ingresos cos que se manteren.

O caso é que líbero non é unha palabra admitida polo galego estándar. Non aparece nos dicionarios e o criterio filolóxico máis común por parte dos lingüistas galegos é descartar a palabra por ser innecesario estranxeirismo. Algúns, como Benigno Fernández, propoñen substituílo por libre ou defensa libre, tradución literal do termo italiano que se exportou a todo o mundo onde se xoga ao fútbol.

Estou en desacordo. Os neoloxismos teñen sentido cando ocupan espazos que a lingua autóctona ten ao descuberto. A palabra líbero inventouse para unha función até ese momento descoñecida e o seu éxito popular foi inmediato e absoluto.

Está admitido no portugués brasileiro e no castelán. Non hai ningún impedimento para usalo en feminino: “Na selección galega, esa xogadora da que falas non ocupaba o posto de central senón de líbera”.

Tupperware

Que cousas che ten a vida. Agora que a marca Tupperware perdeu a meirande parte da súa cota de mercado, acosado pola competencia (en especial os plásticos que venden os bazares chineses), o seu nome comercial aséntase na lingua común.

Hai anos vimos como nacía o derivado tuppersex, que aproveitaba o sistema de venda da marca de plásticos para a cociña (produtos de venda a través de demostracións para grupos domésticos, case sempre compostos por mulleres) e certa semellanza nos materiais empregados, para difundir obxectos eróticos destinados ao público feminino até entón case clandestinos en sórdidas sex shops. O vibrador converteuse nun utensilio máis da casa, sobre todo logo de que sacasen modelos que se podían meter na lavalouza.

Meses atrás asistimos á guerra do Tupper, conflito plástico entre pais e autoridades educativas en varios lugares a conta do aumento de prezo nos comedores escolares e a taxa por uso das instalacións para as comidas que os cativos levaban na casa en friameiras ou tuppers.

Considero que a Academia debería adoptar esta palabra e adaptala á fonética galega promovendo o uso de táper/táperes para definir os recipientes de plástico dotados de tapa de selado hermético cuxo principal uso é gardar alimentos, tanto crus coma cociñados.

A historia das marcas comerciais cuxos nomes lograron ficar na lingua común é longa. Algunhas xa quedaron obsoletas, caso de chamarlle filomatic a calquera máquina de barbear de coitelas. Outras só triunfaron a medias, como o papel albal ou o pan bimbo, que aínda que de amplo uso compiten coas formas non comerciais. Poucas son as que lograron o éxito de uralita, palabra que incluso vén no dicionario da RAG e que non se pode substituír por outro termo.

Non son Galiza e España os únicos lugares onde se dá este fenómeno. No Brasil, unha xerox é unha fotocopia e unha gillette o que para meus avós era unha filomátic.

Armario con chave

Remato a serie sobre o castelanismo taquilla reparando no seu uso cando significa moble vertical para gardar cousas en lugares públicos como ximnasios, colexios… ou caixa pechada con chave, especialmente usada en supermercados e lugares de traballo. En realidade, este significado é o primeiro que houbo en castelán. Unha taquilla non é máis ca unha taca pequena. E unha taca vén sendo unha lacena ou un armario pequeno.

Así que o galego ben pode usar ambas palabras para definir este significado de taquilla. “Gardei a carteira e o móbil nun armario nas piscinas” ou “Pedín a chave das lacenas do traballo”. Tanto a lacena coma o armario son palabras que poden estender o seu campo léxico.

Para evitarmos confusións, en caso de se necesitar, podemos engadir “con chave”. “Nas nosas instalacións no Ximnasio Cachirulo temos unha sala de armarios con chave”. Xa sabedes que non son moi partidario destas locucións pero até as opcións menos eficaces poden servir no contexto expresivo correcto.

E acabo cunha promesa: no próximo post non falaremos de taquillas. Iso si, pídovos resposta para encontrar un vocábulo substituto do castelán taquillazo. Que se vos ocorre?

Taquilleira

Na TVG tivo en tempos o seu momento de gloria este castrapismo. Igual que taquilla é castelanismo, este adxectivo moderno debe ser corrixido en galego. Aquí a normativa propón desas solucións fracasadas das que falabamos no post sobre taquilla: con grande éxito de recadación. Todo porque o galego tampouco admite o adxectivo exitoso, outro castelanismo moi estendido.

O lingüista Benigno Fernández Salgado propón o adxectivo billeteiro como alternativa. Paréceme moi oportuna a súa suxestión. Engarza a tradición galega coa portuguesa e non deixa de facer referencia aos billetes no sentido duplo de entradas de cinema e diñeiro. “Se Matalobos fose levada ao cinema, seguro que era un filme ben billeteiro”.

Cando falemos de taquilla como sinónimo de recadación si é importante utilizar formas relacionadas co diñeiro máis que co lugar onde se venden as entradas (quedamos que o mellor substantivo para esa función é portelo –ou billeteira, seguindo o razoamento de Brath). Hai moitas maneiras populares de facelo. “O filme Vilamor triunfou nas salas; Enrugas logrou unha importante recadación; Cela 211 foi triunfadora en billetes e en crítica”

Gasoi

A relación do galego coas linguas estranxeiras é rica e máis lonxeva do que moitos cren. Como o galego foi fala allea ás institucións durante séculos, o academicismo non é moi proclive a admitir estes barbarismos de boa gana. Palabras agalegadas son brus (cepillo, do inglés brush), orsai (fóra de xogo, do inglés offside) ou a palabra da que falamos hoxe, gasoi, adaptación moi recente do inglés gasoil.

Proscrita pola normativa en favor do máis latino gasóleo, o caso é que só fai falta pararse unha mañá en calquera gasolineira do país para comprobar que na fala a forma exitosa é gasoi ou gasoe e gasoil.

Persoalmente, considero que unha lingua sen complexos de cando en vez debe ser xenerosa cos estranxeirismos e aceptalos, especialmente se se acomodan a través do saber popular á nosa propia fonética. Prefiro gasoi ou orsai a stock options ou briefing, por populares, por naceren da xente do común e non dos colos brancos dos donos do mundo. É por iso que a utilizo habitualmente cando merco combustible e recomendo mantela viva. Ora ben, insisto en que a normativa non a considera correcta na lingua estándar. Os académicos han ter as súas razóns.

Navegación de artigos