Dúbidas do galego

Arquivo para a etiqueta “dialectalismos”

Morgadío

Este verán comprobei con desagrado que moitas palabras galegas de uso habitual en Cequeliños, A Maraña, Xinzo, Vigo, Ourense, Santiago, Castelaus ou Lobás (o mapa do territorio xeográfico que agora ou no pasado tripei) non aparecen no dicionario da Academia. É dicir, son termos desterrados da lingua estándar, colocados en risco de extinción xunto con outros milleiros por unha decisión de economizar espazo.

Que o léxico de determinadas zonas se perda porque a Academia considera estas palabras dialectalismos paréceme un luxo que non nos podemos permitir. Non hai escusas nun momento no que os dicionarios escaparon dos límites do papel e no formato electrónico poden agrandarse e agrandarse sen ningún problema loxístico.

As palabras merecen gravarse na inmortalidade dos dicionarios para non desapareceren. É un patrimonio noso, un mosaico de formas que foron útiles, que serviron para comunicar, para contar, para definir. Quen pode decidir que non son estándares? Por que si o son outras que eran tamén locais ou incluso pouco apreciadas até que a literatura ou o xornalismo lles deu unha coiraza?

Como este lugar non é para queixarse senón para propor solucións prácticas en caso de dúbida, de cando en vez irei colocando palabras que usa a miña xente próxima e que non veñen nos dicionarios. Outras veces rescatarei termos que están na toponimia, que están no portugués e noutros dicionarios que van máis alá da lingua estándar. Eis o que fago hoxe con morgadío.

En Albeos, concello de Crecente, a dous pasos de Cequeliños, hai unha adega de viño da DO Rías Baixas que se chama O Morgadío. O nome tomouno dunha leira con viñas de igual nome. Segundo o Dicionario Estraviz, un morgadío é o conxunto de bens que recibe o morgado, é dicir, o herdeiro único dos bens dunha familia.

O sistema de morgadío implantouse a finais da Idade Media para garantir que o patrimonio en terras dos fidalgos non se perdese na repartición entre os herdeiros. Na zona de Crecente hai moitas casas fidalgas que de seguro tiveron morgados. Este terreo que agora lle dá nome a unha adega seguramente era a parte máis prezada do patrimonio territorial dunha destas familias.

Soidade, soedade, soio

A normativa indica que o correcto en galego é soidade. Aínda así mantense viva a forma soedade, considerada dialectalismo e, polo tanto, permitida aínda que non recomendada na lingua estándar. A forma Soedade, supoño que por ser máis parecida, é maioritaria entre as galegas que foron bautizadas co nome castelán Soledad e queren galeguizalo.

Soio, usado como adverbio equivalente a soamente, foi unha forma moi usada na literatura desde os finais do século XIX. Responde á plasmación escrita da pronuncia con iode antihiático dun medieval soo. Este iode mantense vivo na pronuncia en moitos lugares e en moitas formas. Por exemplo, no sur da provincia de Ourense as formas dígoo ou cómproo pronúnciase díghoio ou cómproio. A lingua estándar non acepta soio nin soo senón só (Traio só viño e castañas). Só tamén leva til cando se refire ao adxectivo (Mariano estaba só), por considerar que as dúas formas levan o aberto e precisar un til diacrítico a respecto da forma so, adverbio que significa debaixo de (As cavacas gardámolas so o canastro).

Navegación de artigos