Dúbidas do galego

Just another WordPress.com site

Arquivo para a categoría “Lusismos”

Loxa

A palabra loxa existe en galego. Define o lugar de xuntanza dun grupo francmasón e, por extensión, a propia reunión de masóns. Hoxe a masonaría está rodeada de mitoloxía e correron arroios de tinta sobre as súas actividades mais tradicionalmente en Galicia foi un movemento clandestino e minoritario, polo que a palabra é un cultismo que non saíu da letra escrita.

Loxa tamén define nalgúns lugares un pendello pechado para o gando e tamén un lugar destinado nas casas a despensa ou leñeira.

Esta palabra provén do francés loge (cámara, cuarto) e é posible que entrase no galego xa na Idade Media a través dos fluxos de emigración proveniente das terras francas que fundaron ou ocuparon mosteiros en todo o reino, caso de santa María de Melón, por exemplo.

Loge deu en loxe, palabra feminina que non aparece no dicionario da RAG mais si no Estraviz e no Eladio, entre outros, co significado de “tenda onde se compra as cousas correntes da vida”. Tamén se lle deu este nome ao espazo onde os mariñeiros gardaban redes e apeiros.

Vemos que a palabra loxe, mellor ca loxa, pode ser sinónimo perfecto de tenda. En calquera caso, tenda non é castelanismo e non hai por que evitar o seu uso. A palabra é latina e primeiro definiu unha construción portátil ou efémera (significado que aínda se conserva para a tenda de campaña). Como os primeiros negocios que facían venda ao detalle se colocaban en feiras, estendeuse o uso deste vocablo, xa en tempos medievais. Por exemplo, en Ourense existe unha rúa das Tendas, na que se establecían naqueles séculos negocios tan dispares como a prataría, o tallo dos carniceiros ou a venda de herbas medicinais, aproveitando o movemento de veciños ao redor da catedral.

Loxa está emparentado con lonxa. Lonxa deriva de loge tamén, a través do catalán llonja. Hoxe o galego estándar usa a palabra para definir un establecemento de compra-venda de produtos frescos, especialmente peixe.

 

Greve

Greve é en galego un lusismo que moi minoritariamente se emprega para definir a interrupción voluntaria, individual ou colectiva, de actividades ou funcións por parte de traballadores ou estudantes como forma de protesta ou de reivindicación. En galego debemos usar folga. Por que hai quen considere folga inapropiado?

Os defensores do uso do lusismo greve afirman que folga en galego ten un significado patrimonial que bate de fociños coa definición hoxe maioritaria. No propio dicionario da Academia Galega a primeira acepción da palabra folga é “situación do que non realiza ningunha actividade ou do que descansa no traballo”. Este sentido de descanso está presente tamén na segunda acepción: “descanso que se lle dá a unha terra de labor”. Cóntanse por centos as palaabras galegas con varios significados segundo o contexto. U-lo problema?

Quen se opón a usarmos folga como sinónimo de paro laboral ou reivindicativo afirma que folga, con ese sentido, é un calco do castelán huelga. Obviamente, a influencia do castelán sobre os usos do galego é poderosa pero hai que lembrar que huelga, tamén en castelán, define principalmente un período de descanso.

Greve é, en portugués, un galicismo, que triunfou fronte á palabra máis “autóctona” parede, que aínda hoxe aparece nos dicionarios de Portugal co significado de acordo de traballadores para interromper a xornada laboral. Folga, principalmente no portugués do Brasil, aumenta o seu campo semántico e alén de descanso é sinónimo de falta de vergoña.

Como anécdota ao redor do termo huelga, lembro cando un locutor da Radio Galega, nun afán deturpador da toponimia castelá lle chamou ao mosteiro de Las Huelgas, en Burgos, As Folgas. En realidade, ese huelga castelán nada ten a ver co outro. Procede do prerrománico olga, palabra que en galego aparece en varios dicionarios (no Estraviz e o Eladio, principalmente) co significado de leira ou porción de terra boa para sementar. Así que se sodes dos de cambiar os topónimos españois, cando vexades Huelga utilizade mellor Olga.

Sotaque

A palabra sotaque non está admitida na normativa oficial do galego. Considérase un lusismo innecesario e inexistente na lingua viva de Galicia. Para definir o conxunto de características peculiares da pronunciación propia dos habitantes dun determinado país ou lugar, a RAG recomenda empregar acento.

É claro que a palabra sotaque non aparece historicamente no galego e cando aparece faino como deformación de socato (como sinónimo da expresión de súpeto: “De sotaque puxéronse a ladrar os cans sen eu oír ningún ruído”). Mais tendo en conta que a normativa é algo rañetas coa palabra, xa que acento tamén define a maior intensidade de voz con que se pronuncia unha sílaba dunha palabra e tamén o signo de ortografía que pode ter diferentes formas e se coloca enriba dalgunhas vogais marcando o acento de intensidade e algunhas veces o timbre aberto ou pechado, segundo unhas determinadas regras, coido que non lle viría mal algún sinónimo.

A palabra sotaque é de orixe descoñecida. Amais de no portugués, no galego literario é unha palabra usada acotío e cun significado xa familiar para os galegofalantes. Eu recomendo usala como sinónimo subordinado ao máis común e xeral acento.

Hedionda

É este un adxectivo que seguro que aparece na saga de Canción de xeo e lume, de George R. R. Martin. Eu recoñezo que nin lin nin penso eses libros pero si sigo con degoiro a versión televisiva e talvez xa aparecera nalgunha secuencia.

O caso é que hedionda é unha palabra que me serve para subliñar que entre portugués e galego pode darse o famoso fenómeno dos falsos amigos lingüísticos. Explícome: hediondo úsase en portugués. Significa repugnante, moi feo, sórdido, noxento. Que exista en portugués deulle pé a un amigo meu a pensar que en galego tamén é correcto. Pois non.

Hediondo chegou ao portugués desde o castelán. Hai que lembrar que alén das obvias influencias culturais desde a Idade Media entre territorios colindantes, o reino do sur estivo controlado directamente polo Imperio español desde finais do século XVI até mediados do século XVII, anos cruciais na fixación da cultura escrita. De seguro foi nese período cando o castelán hediondo, que significa, na súa primeira acepción, que despide mal olor, se coou na lingua portuguesa seguramente por mor dos seus outros significados: sucio, obsceno, molesto…

O galego non precisa da palabra hedionda. A orixe etimolóxica do adxectivo é o latín foetibundus/da, é dicir, en galego da rúa: fedorenta. Recordemos que fedor é unha palabra desas que teñen un significado ben diáfano e non fai falta dicir que algo é moi fedorento. Ben, si hai unha excepción. Se nos referimos á Celulosa de Pontevedra podemos poñerlle os moi e máis que queiramos, a ver se a tiran de alí.

Navegación de artigos