Dúbidas do galego

Just another WordPress.com site

Arquivo para a categoría “Uncategorized”

Promedio

O castelanismo promedio debémolo substituír en galego, segundo o contexto da frase, por media (cantidade ou valor máis próximo ao cociente de dividir entre os compoñentes dunha fracción o valor total). “A media de fillos por parella descendeu en Galicia nas últimas décadas) ou por punto medio ou metade.

É palabra moi utilizada en estatística e dese ámbito pasa habitualmente á linguaxe política e xornalística. A orixe da palabra é unha locución latina, pro medio, que só triunfou no castelán entre todas as linguas latinas.

O galego tamén proscribe o verbo promediar. Este é un verbo económico que en galego debemos traducir valéndonos de complementos verbais. Para o significado de repartir algo en dúas partes iguais, debemos empregar a locución verbal partir á metade. Tamén pode significar achar a media. Interpoñerse entre dúas ou máis persoas en galego expresarémolo a través dos verbos mediar ou intermediar. No caso de chegar á metade un determinado espazo de tempo, o galego emprega mediar. “Promediaba el otoño cuando llegó tu carta”. “Mediaba o outono cando chegou a túa carta”.

Advertisements

Pregue

A palabra pregue é un castrapismo. Do castelán pliegue, tentouse galeguizar a súa forma substituíndo a forma pl pola propia pr.

Mais como ocorre noutros casos, ese tipo de “regras” non funcionan na nosa lingua. A normativa indica que a forma galega de pliegue debería ser pregadura ou dobra.

O dicionario Estraviz engade prega, palabra que tamén recomenda o lingüista Benigno Fernández. A palabra tamén existe en portugués.

A palabra castelá pliego é en galego prego. Tanto cando falamos das dobras cara a un lado e cara a outro que se fan nun papel ou na tea (as saias de pregos dos uniformes do ensino relixioso, por exemplo) coma se falamos de calquera papel dobrado en dúas ou máis partes.

Cando falamos dun documento oficial que contén requerimentos para, por exemplo, participar nun concurso de contratación coa administración pública podemos utilizar carta de prego. Prego de condicións tamén é válida.

Buzón

Non está demasiado clara a etimoloxía da palabra castelá buzón. A RAE considera que o receptáculo provisto de boca onde se deposita correspondencia deriva da palabra bozón, que define un tipo de ariete usado na arte militar de tomar fortalezas. Ese bozón proviría, a través do provenzal, dunha palabra alemá (bolzen) que define un cravo de tamaño groso. É dicir, os primeiros cilindros colocados nas vías públicas para recolleren o correo recordaban estas pezas militares.

O caso é que en galego non debemos usar este castelanismo. Empregaremos a forma viva en portugués caixa ou caixa de correo, en todos os ámbitos. Nalgúns casos, o portugués ten palabras diferentes: buzón de voz é secretária eletrônica no Brasil. A miña avoa Teresa chámalle “a señorita” ao dispositivo de resposta automática dos teléfonos. No portugués, unha caixa postal é o equivalente ao noso apartado de correos.

Buzón é un castelanismo difícil de erradicar porque a palabra substituta é confusa e antieconómica. Persoalmente, coido que sería preferible admitila xa que, na práctica, é practicamente imposible que se xeneralice o uso de caixa de correo.

Ultraxe

Aínda que a palabra é correcta en portugués e aparece nalgúns dos nosos dicionarios históricos, coido que ultraxe é, na nosa lingua, un castrapismo tomado do castelán ultraje. E polo tanto, debémolo substituír por formas propias, que abondan.

Para falarmos da ofensa a unha persoa ou pobo con palabras e feitos, o galego conta con aldraxe. Aldraxe é a forma galega do francés antigo oltrage, da que outras linguas tomaron (máis recentemente a palabra ultraje).

Recordemos que aldraxe é palabra feminina e que o verbo derivado é aldraxar (así que ultraxar tamén se considera incorrecto). A palabra está viva na rúa e tamén na linguaxe xornalística e política. No período previo á aprobación do Estatuto de Autonomía do 1981, cando en Madrid o goberno central teimaba en negar a autonomía de primeiro rango para Galicia, fíxose famoso o berro “Contra a aldraxe”, que reuniu miles de persoas en diferentes mobilizacións a prol do autogoberno.
Outras palabras que podemos empregar para evitar ultraxe son agravio, ofensa, inxuria, vexación ou afronta. Como digo sempre, cada matiz semántico hai que adecualo á frase na que esteamos a empregar a palabra.

Mecer e columpio

Mecer é a forma castelá á que evoluíu o verbo latino miscere (mesturar). En galego debemos dicir mexer, co significado de sacudir, abanear ou axitar. Estoutros tres verbos son, polo tanto, sinónimos pero non perfectos. O vento mexe a herba, sacódea ou axítaa. Mais a nai abanea o berce. O verbo abanear ou abalar significa mover algo acompasadamente. Neste caso tamén podemos usar o verbo randear. “Nos seus últimos anos, Manuel Fraga randeaba á esquerda e dereita”.

Coa forma randear constrúese a palabra randeeira, que en galego define dous obxectos. Por unha banda, o enxeño que consiste nunha superficie máis ou menos plana na que sentar suxeita a outra estrutura máis alta e firme (unha barra metálica, unha ponla…) por medio de cordas ou cadeas. A palabra columpio é un castelanismo. Tamén columpiarse, en todos os sentidos. Cando se di que alguén fixo unha afirmación sen ter todos os datos, en castelán coloquial úsase columpiar. En galego debemos substituílo por botar por fóra ou aplicarlle algunha expresión feita propia. “No te columpies”. “Tira o cabaliño da chuvia”.

Para a acción de moverse sobre a randeeira podemos usar amais de randear, bambear, arrolicar ou carriolar. Estes verbos son todos pronominais. “Randeouse durante unha hora no parque”. “O que máis lle gustaba era carriolarse nas randeeiras dos cabaliños que puñan durante as festas”.

A outra randeeira define un tipo de cadeira, normalmente con brazos e respaldo, que se asenta sobre unha superficie curva e que abanea coa forza motriz do propio corpo. É incorrecto utilizar mecedora ou mexedoira/mexedor para definir este moble. Tamén se lle pode chamar arrandeadoiro.

Un mexedor é o instrumento de cociña, en forma de espiral, que se usa especialmente para mesturar masas líquidas. Por extensión, pode definir calquera robot destinado case unicamente a facer masas, ao estilo da Kitchen Aid.

A forma remexer úsase para indicar a acción de darlle voltas a algunha cousa (nunha pota, por exemplo), alterar o estado dun conxunto coas mans (un caixón, por exemplo) ou como sinónimo de moverse con comodidade: “Esta cama é tan pequena que non me remexo”.

Carcoma

Este substantivo é de orixe incerta e compárteno o portugués e o castelán. O galego normativo rexéitao non porque estea demostrado que sexa castelanismo ou lusismo senón porque considera que é conveniente favorecer as formas vivas na fala popular.

Para definir este insecto devorador de madeira, prefírese empregar os termos couza, caruncho, traza, cosco, corta, trilla e rela. Recoñezo que case sempre oín chamarlle ao becho e ao seu efecto carcoma mais de cando en vez ás miñas avoas escapáselles traza, como unha desas moitas palabras que aprenderon mais gardaron na gabeta do seu cerebro en beneficio de formas que consideraban máis modernas ou máis correctas.

Traza tamén existe en portugués e é a forma que utiliza a miña familia no Brasil. Curiosamente, o verbo derivado deste nome, trazar, non o recolle o VOLG cando é común no portugués. Para substituír o proscrito carcomer a RAG prefire as formas roer e relar ou consumir ao falarmos de carcomer en sentido figurado. “La ira lo estaba carcomiendo por dentro”. “A ira estaba a consumilo por dentro”.

Rastrillo

En ningún caso usaremos este castelanismo. Se falamos dunha ferramenta agrícola que ten o mango longo e no bico un traveseiro cheo de pugas, debemos usar a palabra angazo, anciño ou enciño.

No caso de falarmos da peza dentada que se emprega para asedar o liño, o termo correcto é restrelo, aínda que tamén se emprega rastrelo.

O enreixado levadizo que se empregaba para pechar os portóns das fortalezas podemos chamalo grade ou gradicela.

No caso de tenda especializada en cousas de segunda man ou feira benéfica de produtos doados por particulares, sería preferible usar chambo. Chambo sería un derivado do verbo chambar, cuxo significado é, segundo o Estraviz, facer troco con cousas vellas.

Escoria

En galego debemos dicir escoura ou escoira. Ambos os termos están case desaparecidos na lingua viva. O portugués proscribiu o escoira medieval polo latinismo escória. Como castelanismo está moi estendido e popularizado polo cinema e a televisión, que amplificaron o significado orixinal do substantivo: Substancia vítrea que se forma durante a fusión dos metais e contén as impurezas ou Materia que se desprende do ferro ao traballalo na forxa. Hoxe en día é sinónimo do peor dun contexto. “Naquel conclave axuntouse a escoura da sociedade”.

O latín scoriam está moi presente na toponimia e é a orixe de moitos nomes de lugar. Fóra de Galicia, quizais o depósito de escoura máis famoso sexa xustamente El Escorial, que conseguiu superar as connotacións negativas de tal nome para converterse en símbolo non só da arte arquitectónica do convulso século XVI senón en baluarte da grandeza perdida daquel Imperio español no que non se puña o sol e onde case ninguén collía o sono sen fame.

Melocotóns e peladillos

Sempre recordarei unha saída da miña avoa Carme hai anos, cando eu era adolescente e decidira falar sempre en galego. Viña a muller cargada do coche da froita, que en Cequeliños pasaba cada venres ao serán. Pousou as bolsas transparentes na mesa da cociña e empezou a abrilas ofrecendo o que comprara: “Hai plátanos, hai mazás, hai peras, hai melocotóns…” Eu, que estudara no instituto que en galego os melocotóns eran pexegos, retruquei con insolencia: “Pexegos, avoa, pexegos”. “Non”, respondeume ela. “Pexegos son os que nacen aí na árbore da porta da casa. Isto son melocotóns”.

O caso é que en efecto melocotón é unha palabra admitida no VOLG (a definición que dá a Academia non aclara se consideran o melocotón unha froita distinta ao pexego pero si recolle dúas árbores distintas: melocotoeiro e pexegueiro). O caso é que todas as referencias botánicas que consultei falan dunha única especie arbórea: a prunus persica, que dá persicos, palabra latina que pasou ao galego como pexego.

Iso non significa nada porque a mesma árbore dá diferentes variedades do froito e o melocotón podería definir unha desas variedades pero a pregunta é: como diferencia a RAG un melocotón dun pexego? Para o lingüista Benigno Fernández Salgado melocotón é castelanismo e debe proscribirse. O portugués, que mantén no dicionario melocotão, na realidade xeneralizou o uso de pêssego, especialmente no que se vende en almibre en lata. Mais curiosamente, para o Dicionario da Academia Galega o que vén enlatado é melocotón (só hai que ver a frase de exemplo que acompaña a definición).

A miña opinión empata co que vos contaba da miña avoa Carme: melocotón é a froita que se compra; pexego a que se recolle. Igual que na nosa casa unha vasoira se fai con carqueixas e a escoba é a que ten cerdas plásticas. Para o rexistro moderno, formal, o galego prescinde das formas patrimoniais e acode ao castelán, que é a verdadeira lingua estándar para gran parte da poboación. Melocotón é un castelanismo e deberiamos xeneralizar o uso de pexego, tamén cando falemos dos que se conservan en caldo doce.

Curmán do pexego é a pavía. Estas semanas levo comido unha farta desta drupa carnosa cuxa principal diferenza cos pexegos é, alén do sabor, que non larga a carabuña. É por iso que a miña avoa Carme (si, hoxe falo moito dela que ben o merece) recomenda comelas axudados dunha navalliña, non coma os pexegos, que presta máis abrilos polo medio coas dúas mans e tirarlles o carozo antes de papalos.

Outras dúas froitas son variedades dese primixenio persico (o nome vén porque a árbore foi introducida en Europa polos persas): paraguaios e nectarinas.

Os paraguaios teñen un sabor e textura semellantes ao das pavías. É por iso que na miña casa sempre se coñeceron por ese nome aínda que a súa forma é diferente, achatada en troques de esférica. Do meu punto de vista, deberíaselles chamar pavías paraguaias.

As nectarinas son unha variedade máis moderna. Non teñen pelusa e a carne adoita ser branca. En Galicia nalgunhas zonas está máis estendido o nome de peladillos. O VOLG non recolle ningunha das dúas palabras. Como quere a Academia que lle chamemos a este froito? Haberá que esperar dez ou 20 anos para que se decida. Entrementres podemos tomar en conta a opinión do Dicionario Estraviz, que recolle a palabra nectarina como neoloxismo procedente do francés. En Portugal tamén se usa aínda que a min faime moita máis graza a denominación de pêssego-careca. Nectarina sería a forma recomendada, polo tanto, fronte ao castelán peladillo.

Neste inicio do outono aproveitade para desfrutar de pavías e pexegos, a ser posible da casa, que en pouco tempo deixarán de alegrarnos o padal coma doces epílogos do estío.

Cameón, cambear

Xa temos falado varias veces de que en galego unha cousa é a pronuncia e outra a escrita. Se temos unha lingua ben rica en canto a léxico, non somos máis pobres no relativo a variantes faladas desas palabras.
A lingua estándar ten a obriga de fixar un “mínimo común” que permita a homoxeneidade entre falantes dos catro recantos de Galicia e por iso é lóxico que sexa restritiva cos dialectalismos e os populismos fonéticos. Pero o galego non remata neses marcos, medra vizoso na boca da xente e de cando en vez é bo reivindicar a diversidade oral.
É por iso que –contra o que marca o VOLGA– ás veces é necesario poñer por escrito as formas que escoitamos na casa. Este é o caso de cameón e cambear, por exemplo. Os falantes de galego seica nos resistimos aos ditongos crecentes (neste caso -io e -ia) e substituímolos por hiatos. É o mesmo caso de rabear. O correcto é escribir camión, cambiar e rabiar pero non é malo recordar que a fala tamén encontrou outro xeito de dicir as cousas. Lembremos que na fala, polo menos, a longo prazo, é o pobo quen máis ordena.

Navegación de artigos