Dúbidas do galego

Just another WordPress.com site

Grazas

Grazas e graciñas son as formas do galego para mostrar agradecemento, sexa este auténtico ou obrigado polos protocolos sociais. É certo que a forma máis habitual na fala viva é gracias, entre outras cousas porque foi a forma admitida no galego até o cambio normativo de primeiros do século XXI. É por iso que a forma grazas gaña usuarios día a día entre os galegofalantes. Como ocorre con todas as formas pouco habituais ao oído, faise necesario un período de adaptación, un adestramento que só se consegue escoitando e lendo unha palabra en variados contextos até que se naturaliza. Non é un caso moi diferente ao da música fórmula. Cantos de nós marmuriamos o soniquete da canción de moda logo de sentila unha única vez na radio? Poucos. En cambio, a base de oíla e oíla, acaba colonizando a melodía o noso cerebro e case sen sermos conscientes cantamos a canción do momento na ducha, por moi pouco que nos preste.

Afortunadamente, o idioma non ten unha dimensión vírica tóxica coma as cancións das emisoras comerciais pero na normalización do idioma é bo contar con ferramentas que a priori parecen destinadas para outras cousas. O galego, pola súa propia condición de lingua subalterna a nivel legal e por sufrir preconceptos de todo o tipo que reproducen moitos dos seus falantes, ve como anómalos procesos que son “habituais” noutros idiomas. Por exemplo, considerar que o galego “cambia a todas as horas” ou que “o galego normativo é inventado, o auténtico é o da aldea” é un pensamento que non se lle aplica ao castelán, malia que incorpora palabras novas ano tras ano e incluso fracasa en aplicacións normativas superficialmente innovadoras, caso da eliminación do acento diacrítico en sólo, unha reforma que a Academia Española tivo que enterrar.

Xosé Ramón Freixeiro Mato, un dos gramáticos máis importantes da lingua galega, recomenda que para que sexa máis doada a transición entre o gracias e o grazas, podemos usar o graciñas. A forma graciñas está moi estendida, marca complicidade e incluso cariño.

A forma grazas como xeito de agradecemento xa se documenta no galego medieval.

Darlle ao naipe

Os xogos, calquera xogo, ten a súa linguaxe particular, un campo semántico rico e especializado que serve para entender un universo lúdico con moitísimo valor. Este universo lingüístico pode acabar por desaparecer ou mudar se cambia o contexto dun determinado xogo. Eu, nacido no 1977, aínda xoguei de cativo ao trompo (ou buxaina) e ás bólas. Non era moi bo mais aínda conseguín gañar algúns ollos de gato e recordo nidiamente algunhas xogadas mestras en guás efémeros do Torreón de Cequeliños ou do parque ao lado da miña casa de Torneiros, O Porriño. Non sei se hoxe as crianzas aínda xogan na rúa a estas cousas. E se o fan, quizais usen outros termos ca os nosos.

Mais hoxe non falarei destes xogos porque hai tanto da miña infancia que apenas recordo o vocabulario. Falarei do vocabulario dalgúns xogos de cartas ou naipes, outro vicio da infancia que sigo practicando, con ausencias, até o día de hoxe.

Na miña casa fomos moito de brisca. Recordo as matanzas dos porcos que sempre se coroaban con até tres partidas de brisca a un tempo. Unha mesa de cativos, outra de aspirantes a astros e na mesa principal, a partida do século: seis contendentes agrupados en dous equipos cun nivel de motivación sempre no límite entre a blasfemia e o orgullo kamikaze. O meirande premio nin sequera era a vitoria senón os pequenos detalles: dous, principalmente. Evitar a todo risco ir á estación. En Arbo é como se define o resultado no que un equipo ten todos os puntos e o outro ningún despois do número de partidas pactado para cada xogo (por alá é común xogar tantas partidas como persoas xogan, polo que o peor é perder por 6-0). O outro tabú é a famosa chiada. Unha chiada é o oneroso momento no que un tres do trunfo é pisado, humillado, vencido e deshonrado todo a un tempo, polo invencible as do mesmo pau. “Chiada, chiada, chiada!!!!”, berra o equipo que consegue esa substanciosa baza.

Meu avó Baltasar sempre levou o xogo (esa é a forma de chamarlle ao que dirixe: non é nin xefe nin capitán, é o que leva o xogo) e case nunca encontraba rival á súa altura. Quizais meu tío Lourenzo, que é bastante espelido e daquela memorizaba todas as cartas que ían saíndo. Nesa técnica é insuperable a miña muller, a Eva, pero esa é outra historia. A historia do tute.

E é que a miña familia por parte de esposa é máis de tute, o raso e o cabrón. Alá na Limia non van á estación senón a Allariz. A orde hai días que é literal xa que ten habido tardes de perder por tunda e en efecto coller o coche cara á nosa casa na vila do Arnoia.

Tute e brisca son xogos diferentes que requiren de distintas habelencias pero que comparten gran parte do vocabulario. O pau que marca o xogo é o trunfo (non triunfo). Trúnfase (non se triunfa) e as bazas van trunfadas cando sobre a mesa xa hai unha carta do pau que goberna sobre as outras. As cartas de figuras humanas (rei, cabalo e sota) puntúan con tantos. Cando alguén reclama na mesa todos os tantos está a pedir que se sumen a unha xogada gañadora algúns destes naipes, cun valor baixo pero superior á palla, é dicir, todas as cartas numéricas do 2 ao 7. Chámanse briscas os ases e treses dos paus que non son trunfo e bufos ou bufiños aqueles trunfos baixos, que non puntúan pero que poden gañar as bazas.

Logo existen vocábulos específicos para determinados lances do xogo. Xa falamos da chiada na brisca. No tute o equivalente serían os cantes. Corenta se se xuntan na man o rei e mais o cabalo do pau que trunfa e vinte se esa parella reinante corresponde a outro dos tres paus. No tute, a norma esixe que en determinados momentos os xogadores asistan o pau. Na brisca convén ás veces non apegarse, é dicir, evitar gañar a última baza para conseguir o derradeiro trunfo do montón.

Cando algún xogador ten dúbidas sobre a limpeza da partida, pode botar abaixo o xogo. Faise cun aceno teatral de pousar os naipes boca arriba sobre a mesa. É aínda máis dramático se o denunciante amosa que de man levaba algún trunfo. Na brisca o xogo adquire aínda meirande complexidade narrativa porque é posible dar as señas. Os compañeiros do equipo deben sinalarlle ao que leva o xogo que cartas de interese levan na man mediante un código de diferentes acenos da cara. É función do equipo contrario interceptar estas mensaxes e deseñar a súa estratexia tendo en conta esa información.

Na túa terra, como se di iso de mandar á estación ou a Allariz? Tes outro vocabulario para lances e figuras dos xogos de naipes? Comenta. Os teus comentarios enriquecen o blog.

Tomara

Aínda que xa non é moi usado entre a poboación galegofalante, a forma tomara está moi viva no portugués e no brasileiro. O seu significado é semellante ao de oxalá.

A interxección tomara, de feito, pode empregarse nos mesmos casos ca oxalá. “Ojalá los nietos de tus nietos no encuentren nunca la suerte en la vida, dijo la mujer que se ofrecía a leer el futuro en tus manos”. “Tomara que os netos dos teus netos non atopen nunca a sorte na vida, dixo a muller que se ofrecía a ler o futuro nas túas mans”.

Co nome de “Tomara” hai unha canción moi famosa de Vinícius de Morais e Marília Medalha, interpretada por varias cantoras (a miña favorita é a versión de Maria Creuza con acompañamento da guitarra de Toquinho en La Fusa de Buenos Aires no 1970). Aínda que en principio Tomara é unha interxección invariable, na realidade, úsase flexionado coma un verbo normal: “Tomaras unha moza aínda que tivese o pelo feito de silvas”. “Tomarades ver o Deportivo no posto que ocupa o Celta na clasificación”.

Hai que recordar que ogallá é unha forma castrapa, unha adaptación do ojalá castelán. A forma oxalá vén así mesmo do castelán, que adaptou esta forma do arábigo uaxalá ou inxalá (quéirao deus ou se deus quere, respectivamente).

En galego, de feito, usouse de maneira masiva até hai moi pouco a frase feita “se deus quere” para fortalecer algún desexo. “O xoves, marcho de vacacións, se deus quere”. A conta desta frase, mantra, en Cequeliños correu unha sinistra lenda. Había un panadeiro, o do Couto, moi alegre e algo destemido que repartía o pan no Torreón a diario. Era o que comeron meus avós e miña bisavoa durante moitos anos. As mulleres que lle compraban o pantrigo sempre se despedían cun “Até mañá, se deus quere”, ao que o amasador respondía: “Queira non queira, eu veño igual”. Mais da noite para a mañá apareceulle cancro no sangue a un dos seus fillos, o máis pequeno, e acabou morrendo. Desde aquela, insistía miña bisavoa, deixou a soberbia e cando se despedían del: “Até mañá, se deus quere”, el só contestaba coa boca pequena: “Se deus quere”.

 

Aportar

Como ben di o lingüista Benigno Fernández Salgado, aportar converteuse nos últimos anos nun verbo comodín no castelán que se oe nos medios de comunicación. Aporta o político no seu partido, o futbolista no seu equipo, o traballador na súa empresa.

O castelán tomouno do francés apporter e tamén existe no italiano (apportare). Ten tres significados fundamentais: contribuír, engadir, dar. Dito dunha persoa: levar a parte que lle corresponde á sociedade da que é membro. Dito dun cónxuxe: levar bens ou valores á sociedade conxugal.

En galego debemos prescindir do verbo aportar, primeiro porque é unha forma castelá que non existía na nosa tradición e logo porque é o que eu chamo unha palabra acacia: alí onde cae, arrasa coa biodiversidade lingüística, impide que florezan formas máis propias, máis precisas e claras. Como ocorre con outras palabras comodín, a súa excesiva presenza nos medios de comunicación debilita a riqueza do idioma, tanto o castelán coma (o que nos importa aquí) o galego vivo.

Para os dous significados secundarios, é dicir, levar bens dentro dunha sociedade, incluída nestas o matrimonio, a forma galega é achegar. “Logo de casarmos, decidimos converter en bens do matrimonio a casa de Eduardo e o meu apartamento”.

No resto do caso, amais de achegar podemos usar contribuír e engadir, principalmente, e sempre segundo o contexto. “Pienso que en clase aporto siempre una visión original de las cosas”. “Penso que na clase achego (ou contribúo con) unha visión orixinal das cousas. “El cilantro le aporta al plato frescura y exotismo”. “O coandro (ou coendro) engádelle ao prato frescura e exotismo”.

Si existe, de todos os xeitos, aportar en galego. É un verbo que define a chegada a porto dunha embarcación. “O bou aportou pasado o mediodía ao peirao da punta”.

O galego na xustiza. Algúns consellos

A lingua galega aínda non alcanzou (nin está perto) de servir para todo en Galicia. Noutros artigos falamos da ausencia da nosa fala en ámbitos como a sanidade, o deporte, a construción e incluso a cesta da compra. Nun dos lugares nos que máis dificultades ten para integrarse é na xustiza. A súa estrutura centralizada no Estado, un desprezo antiquísimo pola lingua galega e o status inferior que o noso idioma ten a respecto do castelán (sempre o recordo: temos dereito a empregar/coñecer o galego fronte á obriga de sabermos castelán) non facilitan que as cousas cambien.

E malia todo, hai avogados, procuradores, fiscais e xuíces que fan guerra de guerrillas e intentan impulsar avances, pasiño a pasiño, para que o galego tamén sexa unha lingua da xustiza.  Son compromisos que hai que gabar e apoiar; non esquezamos que estamos nun país onde algúns avogados lles recomendan aos seus clientes usaren o castelán: para non irritar un maxistrado foráneo, para non dar a sensación de ser da aldea, para facer máis crible o seu testemuño… Xa non falamos da imposibilidade na meirande parte dos casos de conseguir un documento notarial calquera en galego; de contratos privados como un de aluguer ou de traballo nin falamos.

Por fortuna, existen recursos para galeguizar o idioma da xustiza, caso deste Vocabulario Xurídico-Administrativo que forma parte da valiosa biblioteca virtual da Universidade de Vigo.

Neste artigo repararei nalgúns castelanismos moi estendidos na xiria xudicial que podemos mudar en galego con facilidade, xa que forman parte en moitas ocasións do vocabulario habitual ou figurado do día a día.

En galego non existe personarse. (“Se ordena al demandado personarse en el juzgado”). Deberemos dicir presentarse ou comparecer: “Ordénaselle ao demandado presentarse (comparecer) no xulgado”.

O encargado de velar polo cumprimento dun testamento en galego non se chama albacea senón testamenteiro.

O delito de allanamiento de morada en galego defínese como violación de domicilio.

Cando en castelán se fala de enjuiciar, en galego debemos traducir co verbo axuizar. “Os xuíces de instrución non axuízan logo as causas que investigan”.

As locucións con cargo a, en orde a, en torno a e en base a están consideras castelanismos: Podemos usar por conta de, co fin de, arredor de e conforme, respectivamente.

A forma cónyuge en galego é cónxuxe. Certa cacofonía da palabra fixo que triunfase a forma estraña cónxugue.

Desahucio e desahuciar en galego convértense en desafiuzamento e desafiuzar. Xa falamos noutro momento no blog desta forma. Os lusismos despexo e despexar son formas innecesarias e que poden confundir xa que habitualmente a forma despexar empregámola noutros usos lingüísticos.

Ao tempo, fallar e fallo tamén son formas impropias cando se refiren a decisións xudiciais. Decidir e resolver; decisión e resolución son as mellores opcións na nosa lingua. “A resolución do tribunal crea un precedente”.

A palabra fehaciente xa a tratamos con anterioridade. Substitúese con fidedigna-o.

O justiprecio é en castelán a taxación dalgún ben. Úsase sobre todo en casos de expropiación para calcular que se debe pagar por un terreo. A normativa propón prezo xusto mais segundo o contexto pode ser máis propio falar de taxación.

Nin subasta nin subhasta. Velaquí como falarmos do termo en galego segundo os casos.

O acuse de recibo é unha desas palabras cuxa tradución ao galego estándar dan dor de cabeza. A proposta é xustificante de recepción. A miña proposta é asumir a forma recibo como estendida e coherente coa propia lingua galega.

Un careo castelán é un acareo galego.

A forma preaviso pasa a ser en galego aviso previo.

Prorrata traducirémola ao xeito latino, pro rata. Prorratear debemos traducilo como ratear. Seino, na rúa cando falamos de rata e ratear, non ten nada a ver con repartir algo de maneira proporcional.

Querella débese traducir por querela.

Requerir e requisito en castelán pasan a ser requirir e requirimento en galego.

De seguro que hai moitos outros conceptos sobre os que xorden dúbidas. Mais non é lugar dabondo para tratalos unha entrada no blog. Coma sempre, espero que entre todos vaiamos aumentando o vocabulario galego, neste caso da xustiza.

Lambendo o longueiro

Manuel Pampín é un deses nomes quizais hoxe esquecidos por moitos a quen deberían homenaxear calquera dos colectivos e institucións que se encargan de defenderen a normalización lingüística. Pampín é un xornalista que durante moitos anos foi a faciana e a voz das retransmisións de fútbol profesional na TVG. Era tal a identificación entre o melidense e o fútbol da Galega que en cada casa había unha teoría sobre se Pampín era do Deportivo ou do Celta. Nalgunhas casas había máis dunha teoría. Noutras asgurábase que era do Madrid.

Vén a conto mentalo porque el foi o pioneiro en fixar o vocabulario futbolístico no noso idioma. Con moitas dificultades, algúns desacertos e moita improvisación (algo que se pode estender a toda a relación dos medios de comunicación públicos coa lingua galega), Pampín e outros dos seus compañeiros foron integrando na lingua viva non galegofalante conceptos como canear, saque de recuncho e curruncho ou longueiro.

O abandono de Pampín da sección de Deportes da TVG coincidiu coa perda dos dereitos de retransmisión da liga da 1ª división pola Galega (o partido dos sábados) e, polo tanto, a mingua de influencia da propia canle sobre o vocabulario futbolístico. A calidade da lingua deportiva, futbolística en xeral, resentiuse nos últimos tempos, tanto na televisión coma na radio. Desleixo, falta de interese, reiteración de conceptos (o piquiño do área, di un locutor da Radio Galega unhas mil veces por partido que retransmite: en galego debera ser o bico-biquiño da área) e un proceso de castelanización que non se entende nunha compañía que segue a contar cun equipo de filólogos en nómina.

Esta entrada quere aclarar algúns termos usuais na lingua do fútbol para podermos xogar e velo sen problemas en bo galego. Antes falaba da palabra longueiro. Foi un invento, non sei se de Pampín ou doutro locutor da Galega. Se largo en galego é longo, larguero será longueiro, pensaron a finais da década do 1980. Longueiro-longueira si existe mais é un adxectivo que significa alongado e, segundo o Estraviz, en Bueu falan de longueiro no canto de aluguer ou alugador. Para definir o pau que se coloca en horizontal sobre a portaría (tamén se pode chamar porta ou meta), en galego usaremos traveseiro e debemos evitar travesaño. Os esteos sobre os que asenta o traveseiro son postes ou paus.

Os puntos de intersección entre o ancho e o longo do campo de fútbol desde os que se lanzan faltas cando o equipo defensor bota o balón fóra pola súa propia liña de fondo teñen tantos nomes coma esquina en galego: canto, recanto, recuncho, curruncho, rincón, cornello. Tamén se admite o anglicismo córner. Loxicamente, o nome do punto tamén se estende ao saque: lanzamento de canto…

En galego o anglicismo penalty adaptouse á nosa grafía como penalti. Tamén se coñece como pena máxima. Ultimamente, para que os locutores teñan amplitude léxica, estendeuse o americanismo penal, que ben se pode usar en galego.

Algúns anglicismos foron desaparecendo da lingua viva. Cando era pequeno, perpetrei algúns partidos como federado e focei algún campo de adestramento como futbolista profundamente improdutivo. O meu adestrador era un veterano moi simpático de Coia chamado Arxibai que proclamaba “Orsai, orsai!” cada vez que o árbitro ignoraba un fóra de xogo. Ese orsai era unha adaptación rotacista do offside inglés mais hoxe nin unha nin outra forma se utilizan alén do vocabulario literario.

Tampouco referee en alusión ao árbitro, a quen tamén podemos definir como xuíz. Os seus axudantes, oficialmente se chaman árbitros asistentes aínda que en galego podemos denominalos co estranxeirismo linier, liña ou xuíz de liña.

O cerne do fútbol é a pelota. Amais das elipses esférico ou coiro podemos usar bóla.

En galego é aliñación ou aliñamento, falaremos de xogadores aliñados. O árbitro amoesta (non amonesta) e hai partidos oficiais e amigables (mellor ca amistosos).

As posicións dos futbolistas sobre o campo van cambiando coas épocas. Hoxe ninguén fala de medio volante nin de marcador ou líbero (tamén chamado home libre). Podemos, en xeral, falar de porteiro ou gardameta, tamén de gardamallas e cérbero (alusión ao can que gardaba o inferno segundo a mitoloxía grega). Cancerbeiro é unha forma castrapa ca forma castelá antiga cancerbero que curiosamente leva o noso can. Se nos gusta manter o nome do can no nome, o ideal sería crear o neoloxismo cancérbero. Defensas ou zagueiros son os laterais e os centrais. Por diante da defensa xoga o mediocentro que ás veces tamén se chama pivote, se ten unha posición máis estática. Nos tempos nos que Javier Irureta adestraba o Deportivo, a prensa inventou o neoloxismo trivote, que definía un sistema no que até tres mediocampistas (mellor que centrocampistas) se situaban na parcela central do terreo de xogo. Polas bandas antes xogaban os extremos, agora poden xogar os carrileiros, os interiores ou os obsoletos volantes (non voantes xa que non voan senón que reciben o nome por guiaren o xogo, igual ca o volante dun coche). Os cerebros do mediocampo adoitan chamarse organizadores ou mediocampistas centrais. Na posición de enlace entre o medio do campo e a dianteira, destaca a figura do mediapunta. Aínda que en desuso, a palabra ariete pode usarse como sinónimo de atacante. Hoxe hai moita variedade, a última novidade (moi querida por Vicente del Bosque, por exemplo) é a figura do falso nove, un mediapunta creativo que se sitúa como dianteiro mais que está constantemente atrasando a súa posición para participar na creación de xogo e tirar os defensores da súa zona de conforto en torno á área.

Os e as futbolistas levan sempre un uniforme composto por camiseta (ou camisola e camisa), pantalóns (ou calzóns), medias e botas. As camisetas adoitan ser lisas ou a listas (palabra máis viva e propia ca faixas ou franxas), máis comúns en vertical no fútbol galego. Si podemos usar franxa para sinalar eses pequenos engadidos de tea de diferente cor que adornan as beiras dos calzóns ou disimulan as costuras dos ombreiros.

Como non só hai espectáculo no céspede, na bancada (mellor ca grada) tamén podemos desfrutar tanto coma no banco (mellor ca banquiño ou banquillo). A afección ou seareiros e seareiras (mellor ca afición) adoitan aplaudir, cantar e faceren a onda (non ola). E como din os Ataque Escampe, se non hai emoción o público non vibra. E incluso pode apupar ou abouxar (mellor ca abuchear) a actuación dos xogadores ou as decisións arbitrais. Se o xogo é moi malo, é o propio adestrador (mellor ca entrenador) quen rifa ou reprende ou lles pon unha requesta (mellor calquera destas opcións ca abroncar) o seu equipo.

Seguro que tendes na cabeza outras palabras do vocabulario do fútbol das que dubidades se son ou non galegas. Deixade os vosos comentarios e iremos mellorando a nosa lingua entre todos.

Os préstamos lingüísticos

O 25 de xaneiro, Xurxo Diz Pico, investigador no Institut Universitari de Lingüística Aplicada da Universitat Pompeu Fabra, asociado ao CSIC, explicaba no Twitter cal era a súa postura a respecto dos préstamos lingüísticos e a tendencia natural dos normativizadores de todas as linguas receptoras deses neoloxismos. “O empréstito acotío vai ser máis preciso e máis curto. De combatelo ha ser cun igual: a xente non vai trocar por vicio por riba da economía. Tentar callar coma alternativas a un empréstito xiros léxicos máis longos ou máis ambiguos é case sempre un xogo perdido”. Refírese Diz Pico a exemplos da lingua galega normativizada do estilo de: cadeira de brazos (para substituír sillón), salón de peiteado (para substituír peluquería e a primeira versión galeguizada perrucaría), caixa de urxencias, botica de primeiros auxilios ou cuarto de primeiros auxilios (por botiquín), billete de empréstimo (en vez de pagaré, pagarei) non-pagamento e non-comparecencia (por impago e incomparecencia)…

En verdade, seguindo o acertado vieiro que enceta o especialista galego afincado en Catalunya, as linguas sempre tenden a tomar como útiles aquelas formas que resultan máis económicas desde un punto de vista lingüístico. O léxico tende sempre a dous fenómenos en aparencia contraditorios: a xeneralización e a precisión. Podemos referirnos a unha cousa, un couso, falar de aquí ou alí ou aí arriba ou cacharro ou moitas outras palabras comodín sen máis pero cando queremos evitar a confusión, usamos a palabra exacta, que sempre vai ser unha palabra, non unha perífrase: Se pensamos no depósito amarelo onde os carteiros recollen as cartas, falamos de buzón, non de caixa de correo, a opción aceptada pola normativa do galego.

Os préstamos lingüísticos úsanse para adaptar novos usos da linguaxe e só triunfan aqueles que en efecto veñen cubrir ocos comunicativos que todas as linguas teñen, ben porque responden a obxectos, dinámicas ou realidades alleas ben porque definen cambios tecnolóxicos, sociais, económicos. Estes procesos veñen dándose no galego desde a Idade Media e o noso léxico está cheo de palabras emprestadas. Bou e baixel son dous galeguismos orixinarios do catalán; alcalde procede do árabe al-qadi (de feito en galego tamén falamos dos cadís como cargos públicos na antiga Al-Ándalus), corcel (cabalo de batalla ou cabalo veloz e fogoso) do francés antigo corsier, chocolate e tomate, do náhuatl…

Na actualidade, como os procesos de empréstimo lingüístico son máis dinámicos e rápidos ca nunca, a reacción das autoridades normativas é máis proteccionista. En todos os idiomas; no caso español, a Fundeu ten unha filosofía moi conservadora e só acepta eses préstamos cando xa se estenderon sen remedio. Non hai que esquecer que un dos cometidos desta fundación é “españolizar” a toponimia mundial. Até aí chega a reacción a calquera “contaminación” lingüística.

En galego, a RAG (que ten moitos menos medios e polo tanto non é tan áxil) incidiu xunto co ILG nos últimos 35 anos na profilaxe fronte aos castelanismos. Como filosofía é obvio que o galego cómpre liberarse de moitos castelanismos que invaden a nosa lingua común simplemente porque o galego é moito máis feble na difusión a través dos medios de comunicación e a linguaxe técnica. Pero claro, a estratexia erra cando opta por “traducir” o préstamo. Imaxinemos que fose hoxe que se puxese de moda a pizza como prato. Seguro que a primeira reacción académica sería intentar adaptar esta novidade ao galego. Como, obviamente, non ían ter ningún termo de noso asimilable, quizais optasen pola tan deostada perífrase: masa con queixo e tomate ou círculo de masa quizais fosen formas recomendadas. Sei que soa ridículo pero acaso non é tamén infantil pretender impoñer a forma salón de peiteado ou técnica de peiteado (por perruqueira)? Especialmente cando si se conseguira visibilizar a forma afrancesada de peluquería con perrucaría, forma, por outra parte, hoxe xa estendida. E aínda así, eu coido que sería o momento de aceptar peluquería no galego xa que a xente non a percibe co sentido orixinal de lugar onde se confeccionan e se colocan pelucas senón lugar onde se axeita o pelo, de aí a facilidade de entenderse cunha palabra que empeza por pelu-.

É certo que o galego non pode aceptar todos os préstamos porque a súa posición de inferioridade legal e falta de influencia social (non hai apenas publicacións en galego, a televisión en galego ocupa, no mellor dos casos, un 10% da oferta total en calquera fogar) fano vulnerable a quedar eslamiado. Casos como o dominio de melocotón, escoba, galpón ou silla sobre as palabras galegas pexego, vasoira, pendello (ou palleira, coberto…) ou cadeira explícanse nestas coordenadas. Mais as propostas propias deben procurar ese equilibrio entre léxico patrimonial e economía lingüística. Seguro que en moitos casos, os neoloxismos poden substituírse por novos sentidos de vellas palabras nosas. Así pasa coa palabra punteiro, aplicada ao rato do ordenador; ou chío e rechouchío para tuit e retuit. É tarefa de lexicógrafos imaxinativos mais tamén de tradutores, xornalistas e escritores saber aplicar vellas receitas a novas necesidades. Recordemos que xa na Idade Moderna os galegos miramos un cereal amarelo que viña de América e pensamos en canto se parecía a un que xa aquí había chamado millo. E quedoulle o nome.

E cando non se poida, pois non pasa nada. Se o préstamo triunfa case sempre é porque é bo. E se é malo, xa a propia lingua o desterrará. Seguro que todos nós usabamos acotío palabras “modernas” hai vinte anos que hoxe non recorda case ninguén; tan desfasadas que incluso na serie de Cuéntame soan artificiais.

Desde o meu punto de vista persoal, buzón, botiquín, sillón, servilleta, xacemento… deberían aceptarse como palabras galegas válidas. Mais de momento, a RAG considera que no galego estándar deben usarse caixa de correo, botica de primeiros auxilios, pano de mesa ou depósito mineral. Mais non perdo a esperanza: bombilla, desfrutar ou desfrute, que hai só uns anos eran palabras consideradas alleas, hoxe xa forman parte do galego normativo; no galego real xa levaban moito tempo.

Pementón

O outro día escoitei no bar unha conversa máis animada do normal entre un home e unha muller ao redor do pemento. Debían ser cociñeiros, afeccionados ou profesionais, e debatían sobre se botarlle pemento a unha receita ou non.

—Pero pemento ou pementón, preguntou o home.

—Pemento—, contestou a muller. —Pemento do que se lle bota á allada.

—Pementón, logo. O pemento é unha cousa e o pementón, outra. Non teñen nada a ver.

Como non son de interromper conversas alleas e menos aínda andar a corrixir a lingua de descoñecidos, anotei no móbil o caso para logo escribir no blog sobre o tema, xa que vexo que se pode dar algunha confusión.

En galego non existe a palabra pementón, que é unha adaptación do castelán pimentón á nosa fonética. Polo tanto, usaremos pemento para definir tanto o vexetal de orixe americana fresco coma o condimento moído que se fai a base de pementos deshidratados.

Nalgúns casos, pode haber risco de confusión entre a que tipo de pemento nos referimos en cada momento. Hai dous xeitos de non equivocarnos. O pemento moído, como condimento, case sempre se enuncia sen articular, é dicir, non falamos de un pemento senón de pemento. “Dúas culleradas de pemento”. Fronte ao pemento fresco. “Dous pementos”.

Mais hai casos nos que aínda así podemos confundirnos. Se nunha receita pon “50 gramos de pemento”, ben podemos pensar que é moita cantidade de pemento moído mais sempre nos quedará a dúbida. Por iso, neste caso, é conveniente adxectivar ambos tipos de pemento. No caso dos pementos frescos, hainos de moitas clases. Os básicos pemento encarnado (morrón era en orixe unha variedade deste pemento, máis grosa; hoxe en día utilízase en castelán como sinónimo do pemento vermello. É un castelanismo) e verde. Tamén pementos de Herbón, de Arnoia, italianos… Os pequenos pementos de aspecto retorto e que pican moito en galego son chiles, non guindillas. Hainos de moitos tipos, especialmente en Asia e en América.

No caso do pemento moído, dúas son as clases fundamentais: doce e picante. “Bótoche pemento picante no teu polbo?”. “Nós facemos toda a zorza con pemento doce, así que podes estar tranquila”.

Senón e se non

Teño unha amiga que sempre di que o nacemento das redes sociais significou a saída do armario do analfabetismo de baixa intensidade. Ela é xornalista e intenta chamarlles ás cousas polo seu nome, polo que ás veces as súas palabras poden soar a trono. Ao que se refire é que neste tempo onde se xeneralizou o uso público da escritura, quedan á vista máis ca nunca as faltas de ortografía.

Coido que hai tres tipos de faltas de ortografía: elíticas, de nación e de Confucio.

Elíticas: aquelas que teñen a ver co rexistro da lingua que usamos acotío fronte a usos esporádicos cun léxico específico (de elite, se consideramos unha analoxía entre a fala e o deporte) que nin sempre dominamos e no que podemos errar. Palabras como propriocepción, hexámetro ou barlovento son termos especializados cuxa ortografía nin sempre coñecemos. No caso do galego, por desgraza, ese elitismo está máis xeneralizado porque o noso idioma non está normalizado na expresión escrita (non existe prensa en galego e a lectura na nosa lingua é minoritaria), polo que moitas palabras galegas escríbense mal, incluso por galegofalantes xa alfabetizados en galego.

De nación: Son aquelas que pertencen ao armario de pantasmas de cada un de nós. Non teñen por que ser palabras complicadas ou de escaso uso; son termos que se nos resisten desde sempre, que malia que nolos corrixan aí seguen aparecendo, inamovibles para o noso cerebro. Unha destas palabras rebeldes é absorber, que moita xente escribe absorver por analoxía con absolver. Eu tiven até dous profesores no instituto que cometían esta falta de ortografía decontino. Daba igual que os corrixisen. Cada un temos a nosa pero tampouco é cousa de descubrirnos, non si?

De Confucio: Xa que quedou asimilado este filósofo oriental como creador da confusión, seguindo a doutrina Cozzarelli, utilizo este nome para sinalar as faltas de ortografía que nacen do erro na identificación dunha palabra ao tomala por outra cunha grafía idéntica ou moi semellante. Eis o caso da confusión entre porque e por que; aí e hai; a ver e haber… A dúbida de hoxe podería formar parte deste grupo. Cando diremos se non e cando senón?

No galego dáse a confusión porque aínda que en ambas as formas a carga tónica é aguda polo que na pronuncia dános igual que vaia xunto ou separado. Para evitar equivocarnos, debemos primeiro saber a teoría e despois aplicar un truco práctico.

Se non está formado pola conxunción se e o adverbio de negación (non) que se utiliza en casos de suposición ou condición. “Se non vés, eu tampouco vou ao cinema”. “Xoga o Celta esta noite en Balaídos? Quen ha xogar se non?”

En troques, senón é unha conxunción adversativa que se usa para contrastar dous conceptos. “Non gastaban boina senón pucha”.

Ollade a diferenza entre estas dúas frases. “Perdín o día, se non a semana enteira”. “Non perdín o día senón a semana enteira”. No primeiro caso, hai unha suposición implícita, unha dúbida; no segundo caso hai certeza.

E agora, o truco (heterodoxo) para diferenciar os usos. Se traducimos ao castelán a frase en cuestión, seranos máis sinxelo saber se vai se non ou senón xa que nesa lingua si cambia a carga tónica e diferencian si no de sino. “Nespresso, qué si no”. “Nespresso, que se non?” Aínda que para este uso concreto, o C’ha ser do Depucheiro dos Páramo Pictures é insuperable.

 

Bo Nadal e Feliz Aninovo

Este é o último texto que publicarei no blog no 2015. Xa desde o título é unha felicitación das Festas do final do ano. Hai un amigo que sempre manda recado co título Feliz Saturnalia! en alusión a que a festa do Nadal e do final do ano é herdeira, cultural e antropoloxicamente falando, dos ritos pagáns, tanto das culturas latinas coma xermánicas ou célticas, do solsticio de inverno.

Pero volvamos ao presente. En galego as festas dos vindeiros días teñen o seu vocabulario específico. A palabra máis importante é Nadal. É unha palabra de orixe latina (natal) que se recolle así desde a Idade Media. Tan galega é a versión Natal, tamén recollida no medievo, viva no portugués e presente entre moitos galegofalantes. Iso si, está apartada do galego estándar pola Academia. Na miña casa, na que por desgraza xa meus pais falan sempre de Navidad, recordan que en tempos si se referían a estas datas como o Natal, xa non só para definir o período ao redor do 25 de decembro senón para definir todo o mes de decembro. Velaí o refrán: “Entre Santos e Natal ben chover, mellor nevar”. É dicir, entre novembro e decembro.

A véspera do Nadal é a Noiteboa. Aínda hai quen lle chama a Noite do Nacemento, en contraposición ao Día do Nacemento, que é o 25. Era tradición, ao acabar a cea, cantar panxoliñas ou vilancicos. Na mesa, segundo foi a época, a zona e a clase social, houbo unhas comidas ou outras. Unha das tradicións quizais máis esquecidas eran as sobremesas. En cada casa brillaban unhas diferentes. A miña avoa Carme sempre facía torradas: unhas molladas en leite e outras en viño e azucre. Hai pouco vin na carta dun restaurante especializado en brunchs que vendían as torradas da miña avoa como torradas francesas, bañadas nese veleno para as arterias que os norteamericanos chaman xarope (mellor que sirope) de arce.

Unha semana despois do Natal é tempo de Fin de Ano. O día 1 de xaneiro era moi festexado en Galicia porque é a data do San Manuel e Manuel é un dos nomes máis comúns na nosa historia recente. O Aninovo é concretamente esa xornada, polo que cando lle desexamos a calquera próspero Aninovo estamos a ser algo rañetas e conviña estender o bo desexo ao resto do ano: Feliz ano ou Feliz ano novo!

Aínda que arestora perdeu moita forza no calendario festivo galego, a noite de Reis era das máis festexadas antigamente. Era a festa dos nenos. Na sociedade galega onde os cativos traballaban coma adultos, esa noite quedaban libres de cargas e aínda mellor, tiñan licenza para iren casa por casa a cantaren os reis e pediren o aguinaldo. Se había sorte, a mañá do día 6 tiñan algún outro presente esperando máis ou menos colocado dentro da chinela, pantufla ou zapatilla de casa.

No galego non temos un adxectivo semellante a navideño polo que debemos substituílo pola forma “de Nadal”. Agasallos de Nadal (ou Natal).

Navegación de artigos